Tóm tắt kiến thức chương 4 - Kinh tế vĩ mô (ULSA)

4.1. Tiền tệ và các loại tiền trong nền kinh tế

4.1.1. Tiền và chức năng của tiền

Theo Frederic S. Mishkin, tiền là bất cứ vật gì được chấp nhận chung trong thanh toán để đổi lấy hàng hóa, dịch vụ hoặc để thanh toán các khoản nợ. Để một vật được coi là tiền, nó cần thực hiện được các chức năng đặc biệt sau:

+ Lưu ý quan trọng: Tiền giúp trao đổi dễ dàng hơn nhưng không tự tạo thêm giá trị vật chất cho nền kinh tế. Sự giàu có của một quốc gia được đo bằng tổng sản phẩm (GDP) chứ không phải lượng tiền nắm giữ.

4.1.2. Các loại tiền và đo lường khối lượng tiền

Tiền đã tiến hóa qua nhiều hình thái: 
- Hóa tệ (Tiền tệ hàng hóa): Có giá trị thực (như vàng, bạc). 
- Tiền pháp định: Tiền giấy không có giá trị nội tại, được luật pháp quy định là phương tiện thanh toán. 
- Tiền tín dụng: Tiền trên các tài khoản ngân hàng. 
- Tiền điện tử: Các hình thức số hóa như thẻ ATM, thẻ tín dụng, séc điện tử.

Việc đo lường khối lượng tiền trong nền kinh tế thường được chia thành các mức độ dựa trên tính thanh khoản:

4.2. Hệ thống ngân hàng và cung tiền

4.2.1. Tiền cơ sở (B) và cung tiền (MS)

- Tiền cơ sở (Monetary Base - B): Là lượng tiền do Ngân hàng Trung ương (NHTW) phát hành. 
Công thức: $B = Cu + R$ 
Trong đó: 
+ $Cu$: Tiền mặt ngoài hệ thống ngân hàng. 
+ $R$: Dự trữ của hệ thống ngân hàng.

- Cung tiền (Money Supply - MS): Tổng lượng tiền lưu thông trong nền kinh tế. 
Công thức: $MS = Cu + D$ 
Trong đó: 
+ $D$: Các khoản tiền gửi tại ngân hàng.

+ Chú ý: Trong nền kinh tế hiện đại, do quá trình tạo tiền của ngân hàng thương mại, cung tiền luôn lớn hơn tiền cơ sở ($MS > B$).

4.2.2. Quá trình tạo tiền của ngân hàng

Ngân hàng thương mại (NHTM) đóng vai trò trung gian tài chính. Khi nhận tiền gửi, họ chỉ giữ lại một phần để dự trữ và cho vay phần còn lại. Quá trình này lặp đi lặp lại trong hệ thống ngân hàng tạo ra lượng tiền mới.

- Số nhân tiền giản đơn (m): Áp dụng khi giả định công chúng không nắm giữ tiền mặt và ngân hàng không có dự trữ vượt mức. 
Công thức: $m = \frac{1}{rr}$ 
Trong đó $rr$ là tỷ lệ dự trữ (thường bằng tỷ lệ dự trữ bắt buộc $r_B$).

4.2.3. Mô hình cung tiền

Trong thực tế, số nhân tiền phụ thuộc vào hành vi của cả NHTW, NHTM và công chúng: 
- Tỷ lệ dự trữ thực tế ($rr$): $rr = \frac{R}{D}$ 
- Tỷ lệ tiền mặt so với tiền gửi ($cr$): $cr = \frac{Cu}{D}$

- Số nhân tiền (Money Multiplier - $m_M$): 
Công thức: $m_M = \frac{cr + 1}{cr + rr}$

- Mối quan hệ giữa MS và B: 
$MS = m_M \times B$

+ Phân tích mức thay đổi: 
- Thay đổi cung tiền: $\Delta MS = \frac{cr + 1}{cr + rr} \times \Delta B$ 
- Thay đổi tiền gửi: $\Delta D = \frac{1}{cr + rr} \times \Delta B$ 
- Thay đổi tiền mặt: $\Delta Cu = \frac{cr}{cr + rr} \times \Delta B$

4.3. Ngân hàng Trung ương và các công cụ điều tiết cung tiền

4.3.1. Chức năng của ngân hàng trung ương

NHTW là ngân hàng quốc gia, không kinh doanh vì lợi nhuận, có các chức năng chính: 
- Độc quyền phát hành tiền: Xác định lượng tiền, thời điểm và phương thức phát hành. 
- Ngân hàng của các NHTM: Mở tài khoản dự trữ, cấp tín dụng (tái chiết khấu) và là trung tâm thanh toán. 
- Ngân hàng của Chính phủ: Làm thủ quỹ, quản lý dự trữ quốc gia và tư vấn chính sách. 
- Quản lý Nhà nước: Kiểm soát cung tiền và giám sát hệ thống tài chính.

4.3.2. Các công cụ điều tiết cung tiền của Ngân hàng trung ương

+ Lưu ý đặc biệt về OMO: Đây là công cụ được sử dụng thường xuyên nhất vì tính linh hoạt, chính xác và NHTW hoàn toàn chủ động được.

4.3.3. Những vấn đề đặt ra khi điều tiết cung tiền

NHTW không thể kiểm soát cung tiền một cách hoàn hảo vì MS còn phụ thuộc vào: 
- Hành vi của công chúng: Nếu người dân mất niềm tin và rút tiền mặt ra khỏi ngân hàng, MS sẽ giảm dù NHTW không can thiệp. 
- Hành vi của các NHTM: Các ngân hàng có thể quyết định dự trữ vượt mức (không cho vay hết số tiền cho phép) nếu thấy rủi ro kinh doanh cao, làm MS giảm.