Tóm tắt kiến thức chương 3 - Văn hóa kinh doanh NEU

3.1. NHẬN DIỆN VĂN HÓA KINH DOANH VIỆT NAM THỜI KỲ TRƯỚC ĐỔI MỚI

3.1.1. Văn hóa kinh doanh Việt Nam thời kỳ phong kiến

Trong suốt thời kỳ phong kiến kéo dài, văn hóa kinh doanh Việt Nam chưa có điều kiện để phát triển và định hình rõ nét. Do ảnh hưởng sâu sắc của các đặc điểm kinh tế - xã hội, nghề kinh doanh không được coi trọng, thậm chí bị xem thường. Tuy vậy, việc nghiên cứu giai đoạn này là vô cùng quan trọng vì nó đặt nền móng và là điểm xuất phát để lý giải những đặc điểm, tâm lý và tập quán kinh doanh của người Việt trong các thời kỳ sau này.

Một số đặc điểm kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh

+ Nếp sống làng xã tự cung tự cấp và tâm lý "trọng tĩnh": Cuộc sống của người Việt bao đời gắn liền với làng xã, được bao bọc bởi "lũy tre làng". Điều này tạo nên một kết cấu xã hội bền vững nhưng đồng thời cũng hình thành nên nếp sống tự cấp, tự túc, mỗi làng, mỗi nhà tự đáp ứng gần như mọi nhu cầu của mình. Lối sống khép kín này hun đúc nên tâm lý ưa ổn định, ngại thay đổi, không thích mạo hiểm. Do đó, các nghề nghiệp ổn định như trồng trọt, chăn nuôi được ưu tiên hàng đầu, trong khi kinh doanh, vốn chứa đựng nhiều rủi ro và bất trắc, lại không được nhiều người hưởng ứng.

+ Nền tảng tư tưởng "trọng nông, ức thương": Nông nghiệp luôn được coi là nghề gốc, là nền tảng của xã hội ("dĩ nông vi bản"). Ngược lại, các nghề thủ công và đặc biệt là thương nghiệp (buôn bán) bị xem là "nghề ngọn". Các nghề thủ công như làm gốm, dệt lụa... chỉ được xem là nghề phụ, làm lúc nông nhàn và phát triển một cách manh mún, lẻ tẻ do công nghệ lạc hậu và tâm lý "dấu nghề" (không truyền cho người ngoài, thậm chí không truyền cho con gái). Hoạt động buôn bán còn kém phát triển hơn, các thương vụ lớn thường nằm trong tay của thương nhân người Hoa hoặc người Ấn, còn người Việt chủ yếu chỉ buôn bán nhỏ lẻ ở các chợ quê.

+ Ảnh hưởng của các dòng tư tưởng lớn: Các hệ tư tưởng chính ảnh hưởng đến xã hội Việt Nam như Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo đều không cổ vũ cho hoạt động kinh doanh làm giàu. Phật giáo đề cao lòng nhân ái, sự giản dị, coi nhẹ của cải vật chất. Đặc biệt, Nho giáo với hệ thống phân chia thứ bậc "sĩ, nông, công, thương" đã đặt người buôn bán (thương) ở vị trí cuối cùng trong xã hội. Nho giáo khinh miệt thương nhân, cho rằng việc làm giàu bằng con đường buôn bán là lừa gạt, bất nhân ("vi phú bất nhân, vi nhân bất phú"). Từ "con buôn" mang hàm ý xấu, gắn liền với sự lọc lừa, gian lận. Ngay cả kho tàng truyện cổ tích dân gian cũng thường miệt thị người giàu, gắn họ với các tính cách tham lam, độc ác, mà không có câu chuyện nào cổ vũ cho nghề kinh doanh.

Những biểu hiện của văn hóa kinh doanh

Dù mờ nhạt, văn hóa kinh doanh thời kỳ này vẫn có những biểu hiện nhất định, chủ yếu tập trung tại các phiên chợ làng. Chợ không chỉ là nơi trao đổi, mua bán hàng hóa "cây nhà lá vườn" mà còn là trung tâm giao lưu văn hóa, tình cảm, nơi mọi người gặp gỡ, trò chuyện. Chính tại đây, một nét văn hóa đặc trưng đã hình thành, được gọi là "văn hóa kẻ chợ" - vừa dung dị, hồn hậu, vừa sôi động, ồn ào.

Bất chấp sự kỳ thị của xã hội, chính những người làm nghề buôn bán đã tự xây dựng nên những chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp cho riêng mình, được đúc kết qua các câu ca dao, tục ngữ: 
- Đạo đức và chữ tín: Họ nhận thức được rằng lừa đảo, gian tham sẽ phải chịu "quả báo", thể hiện qua các bài ca dao mang đậm tư tưởng nhân quả của đạo Phật. Các hành vi gian lận như "treo đầu dê bán thịt chó" bị cả cộng đồng lên án mạnh mẽ. 
- Giữ khách và quan hệ lâu dài: Để giữ mối khách, họ răn nhau "ăn lãi tùy chốn, bán vốn tùy nơi", và luôn tâm niệm "quen mặt đắt hàng" để xây dựng mạng lưới khách hàng thân thuộc. 
- Sự sòng phẳng và hài hòa lợi ích: Nguyên tắc "thuận mua vừa bán" trở thành tiêu chí vàng cho mọi cuộc giao dịch, đảm bảo sự hài lòng cho cả người bán lẫn người mua. 
- Kỹ năng và thái độ phục vụ: Người bán hàng nhận thức rõ tâm lý "bán hàng nói thách, làm khách trả rẻ", đồng thời hiểu rằng thái độ niềm nở, lời nói ngọt ngào ("bán hàng chiều khách", "lời nói quan tiền, thúng thóc") là yếu tố then chốt để thu hút khách.

Bên cạnh đó, các làng nghề thủ công truyền thống cũng là nơi thể hiện rõ nét văn hóa kinh doanh coi trọng chữ tín. Một ví dụ tiêu biểu là làng chạm bạc Đồng Xâm (Thái Bình). Hương ước của làng quy định rất nghiêm ngặt, trừng phạt nặng những người thợ làm đồ giả, gây mất uy tín cho sản phẩm của làng. Điều này cho thấy sự đề cao chữ tín và chất lượng sản phẩm đã là một giá trị cốt lõi từ rất sớm.

3.1.2. Văn hóa kinh doanh thời kỳ Pháp thuộc (1859 - 1945) và thời kỳ kháng chiến chống Pháp (1945 - 1954)

Vài nét về hoạt động kinh doanh

Dưới thời Pháp thuộc, cấu trúc kinh tế - xã hội Việt Nam có những biến đổi lớn. Lần đầu tiên trong lịch sử, kinh doanh trở thành một ngành độc lập, không còn là "nghề ngọn" phụ thuộc vào nông nghiệp. Tuy nhiên, điểm đặc sắc và nổi bật nhất của văn hóa kinh doanh giai đoạn này chính là sự gắn kết chặt chẽ với tinh thần dân tộc và lòng yêu nước nồng nàn.

+ Triết lý "Đạo làm giàu" gắn liền với sự nghiệp cứu nước: Trong bối cảnh nước mất nhà tan, nhiều nhà nho có tư tưởng cấp tiến, tiêu biểu là Lương Văn Can, đã nhận ra rằng muốn cứu nước thì trước hết phải làm cho dân giàu nước mạnh. Ông đã sáng lập trường Đông Kinh Nghĩa Thục và viết cuốn "Thương học phương châm" - cuốn sách đầu tiên của Việt Nam về kiến thức kinh doanh. Ông đưa ra khái niệm "đạo làm giàu", luận giải về cách làm giàu chân chính, không đánh mất đạo đức, và gắn mục tiêu kinh doanh không chỉ để "vinh thân phì gia" mà còn để giúp dân, giúp nước.

+ Hình tượng doanh nhân yêu nước: Bạch Thái Bưởi là một tấm gương sáng chói cho tinh thần này. Phải cạnh tranh khốc liệt với các hãng tàu của người Pháp và người Hoa vốn có tiềm lực mạnh hơn hẳn, ông đã vận dụng một cách tài tình sức mạnh của tinh thần dân tộc. Ông kêu gọi "Người Việt Nam đi tàu thủy Việt Nam", đặt tên cho những con tàu của mình theo tên các vị vua, các anh hùng dân tộc như Lạc Long, Trưng Trắc, Lê Lợi, Đinh Tiên Hoàng... Cách làm này đã khơi dậy lòng tự hào dân tộc, thu hút sự ủng hộ của đồng bào và giúp ông chiến thắng trên thương trường, trở thành "chúa sông miền Bắc", một biểu tượng cho khí phách và tài năng của doanh nhân Việt Nam.

Thời kỳ kháng chiến chống Pháp 1945-1954

Tinh thần yêu nước của giới doanh nhân tiếp tục được phát huy mạnh mẽ sau Cách mạng tháng Tám. Trong bối cảnh chính quyền cách mạng non trẻ đối mặt với muôn vàn khó khăn, "ngàn cân treo sợi tóc", nhiều doanh nhân đã không tiếc tiền của, tài sản để cống hiến cho sự nghiệp kháng chiến. 
- Những đóng góp vô giá: Gia đình doanh nhân Đỗ Đình Thiện đã ủng hộ 3 vạn đồng Đông Dương cho quỹ Đảng khi quỹ chỉ còn vỏn vẹn 24 đồng. Gia đình nhà tư sản Trịnh Văn Bô đã ủng hộ tới 5.147 lượng vàng, một con số khổng lồ vào thời điểm đó. 
- Sự trân trọng và tôn vinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh: Chỉ 40 ngày sau khi đọc Tuyên ngôn độc lập, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gửi thư cho giới công thương. Đặc biệt, Người đã dùng cách xưng hô rất trọng thị: "Cùng các ngài trong giới công - thương", một sự thay đổi mang tính cách mạng so với cách gọi miệt thị "con buôn" trước đây. Người khẳng định "việc nước và việc nhà bao giờ cũng đi đôi với nhau" và kêu gọi giới doanh nhân đem tài năng, của cải vào những việc "ích quốc lợi dân".

3.1.3. Văn hóa kinh doanh giai đoạn 1954 - 1975

Sau hiệp định Genève, đất nước bị chia cắt làm hai miền với hai chế độ chính trị và mô hình kinh tế hoàn toàn đối lập. Do đó, văn hóa kinh doanh ở miền Bắc và miền Nam cũng phát triển theo hai chiều hướng khác biệt sâu sắc.

Bảng so sánh chi tiết Văn hóa kinh doanh hai miền Nam - Bắc (1954 - 1975)

3.1.4. Văn hóa kinh doanh giai đoạn 1975-1986

Sau khi đất nước thống nhất, mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung của miền Bắc được áp dụng trên phạm vi cả nước. Giai đoạn này được gọi là thời kỳ bao cấp, một giai đoạn đặc biệt với những đặc điểm văn hóa kinh doanh độc đáo, phản ánh một nền kinh tế trì trệ, thiếu quy luật thị trường.

+ Đặc điểm kinh tế và triết lý kinh doanh: Các doanh nghiệp nhà nước hoạt động một cách thụ động, kém hiệu quả, vận hành theo triết lý "trông chờ và ban phát". Họ chỉ chờ cấp trên giao chỉ tiêu, rót nguyên vật liệu và sau đó "ban phát" sản phẩm cho các đối tượng theo tiêu chuẩn. Hàng hóa trên thị trường trở nên vô cùng khan hiếm, đời sống nhân dân gặp nhiều khó khăn.

+ Văn hóa xếp hàng và quan hệ mua-bán: Hình ảnh đặc trưng nhất của thời bao cấp là những dòng người xếp hàng dài dằng dặc trước các cửa hàng lương thực, thực phẩm. Người ta dùng cả hòn đá, chiếc nón, cái xô... để "xếp hàng thay". Trong bối cảnh đó, thị trường hoàn toàn thuộc về người bán. Người mua phải kiên nhẫn, thậm chí nhẫn nhục, chịu đựng thái độ "ban ơn" của các cô mậu dịch viên. Mối quan hệ ban phát - cầu cạnh này đã làm người tiêu dùng mất đi vị thế và sự tự tin vốn có.

+ Biểu hiện của tinh thần kinh doanh: Dù bị kìm hãm bởi cơ chế cứng nhắc, tinh thần kinh doanh của người Việt vẫn không bị dập tắt hoàn toàn mà âm ỉ cháy trong các "thị trường ngầm". Đặc biệt, vào giai đoạn cuối của thời kỳ bao cấp, khi khủng hoảng kinh tế trở nên trầm trọng, đã xuất hiện những hiện tượng "xé rào". Đó là những giám đốc, những nhà quản lý dám nghĩ, dám làm, dũng cảm vượt qua những quy định của nhà nước để tìm cách "cứu đói" cho người lao động, cho địa phương mình. Những hành động này chính là biểu hiện sống động của văn hóa kinh doanh năng động, sáng tạo, là những bước đi tiên phong dọn đường cho công cuộc Đổi mới sau này.

3.2. NHẬN DIỆN VĂN HÓA KINH DOANH VIỆT NAM TRONG QUÁ TRÌNH ĐỔI MỚI

Đại hội Đảng VI năm 1986 đã mở ra một trang mới cho lịch sử kinh tế Việt Nam với công cuộc Đổi mới, chuyển đổi từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu, bao cấp sang nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước. Sự thay đổi tư duy kinh tế này đã giải phóng sức sản xuất, khơi dậy tinh thần kinh doanh trong toàn xã hội. Một tầng lớp doanh nhân mới đã hình thành, trưởng thành cùng đất nước, dần được xã hội tôn vinh như những người lính thời bình, những chiến sĩ trên mặt trận kinh tế. Các cột mốc quan trọng như Hiến pháp 1992 công nhận quyền tự do kinh doanh, việc gia nhập WTO năm 2006, các chiến dịch bình chọn "Hàng Việt Nam chất lượng cao", và quyết định lấy ngày 13/10 hằng năm làm Ngày Doanh nhân Việt Nam đã khẳng định vị thế và vai trò quan trọng của doanh nhân và văn hóa kinh doanh trong sự phát triển quốc gia.

3.2.1. Một số biểu hiện văn hóa kinh doanh trong doanh nghiệp nhà nước

+ Văn hóa doanh nhân: Các nhà lãnh đạo doanh nghiệp nhà nước (DNNN) mang trên vai trọng trách nặng nề: vừa phải đảm bảo hiệu quả kinh doanh trong môi trường cạnh tranh, vừa phải quán triệt và thực hiện đúng đường lối, chủ trương của Đảng, giữ vai trò chủ đạo của kinh tế quốc dân. Mặc dù cơ chế lương bổng còn nhiều bất cập, khó tạo động lực, nhiều doanh nhân DNNN đã thể hiện được bản lĩnh, tài năng và được vinh danh qua các giải thưởng lớn như Sao Đỏ, Doanh nhân văn hóa...

+ Triết lý kinh doanh: Đây là một điểm yếu của nhiều DNNN. Do cơ chế bổ nhiệm lãnh đạo theo nhiệm kỳ, nhiều giám đốc chỉ tập trung vào các mục tiêu ngắn hạn, chưa chú trọng xây dựng một triết lý kinh doanh mang tính định hướng, bền vững cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, trong quá trình cổ phần hóa và hội nhập, các tập đoàn kinh tế lớn của nhà nước như PetroVietnam (PVN), VNPT, Viettel... đã và đang tiên phong trong việc xây dựng tầm nhìn chiến lược, sứ mệnh, và các giá trị cốt lõi một cách bài bản, chuyên nghiệp.

+ Đạo đức kinh doanh và trách nhiệm xã hội: Vấn đề nhức nhối và gây tổn hại lớn nhất cho hình ảnh của DNNN là nạn tham nhũng. Các vụ án tham nhũng lớn, có tổ chức, móc nối với giới quan chức trong các lĩnh vực then chốt của nền kinh tế như dầu khí, điện lực, giao thông (vụ PMU 18)... không chỉ gây thất thoát tài sản nhà nước mà còn làm xói mòn lòng tin của xã hội, trở thành rào cản lớn nhất trong việc xây dựng một nền văn hóa kinh doanh trong sạch, liêm chính.

3.2.2. Một số biểu hiện của văn hóa kinh doanh trong các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI)

Sự xuất hiện của các doanh nghiệp FDI đã mang đến một "luồng gió mới", tác động mạnh mẽ và làm thay đổi nhận thức về văn hóa kinh doanh tại Việt Nam.

+ Văn hóa doanh nhân và quản lý: Các doanh nghiệp FDI mang đến một đội ngũ quản lý chuyên nghiệp, có tác phong công nghiệp, tư duy chiến lược và được đào tạo bài bản. Những người Việt Nam được tuyển dụng vào các vị trí quản lý tại đây cũng dần học hỏi và tiếp thu phong cách làm việc hiện đại, quốc tế này.

+ Triết lý kinh doanh: Đa số các tập đoàn đa quốc gia khi vào Việt Nam đều mang theo một triết lý kinh doanh, một hệ thống giá trị đã được định hình và chứng minh sự thành công trên toàn cầu (ví dụ triết lý "Trở thành công ty được xã hội mong đợi" của Honda, hay cam kết "Lớn mạnh cùng Việt Nam" của Unilever). Họ xem triết lý kinh doanh như một công cụ quản lý chiến lược và truyền bá nó đến toàn thể nhân viên bản địa. Đây trở thành những hình mẫu trực quan để các doanh nghiệp Việt Nam học tập.

+ Đạo đức kinh doanh và trách nhiệm xã hội (CSR): Đây là điểm mạnh của nhiều doanh nghiệp FDI lớn. Họ không chỉ kinh doanh hiệu quả, đóng góp lớn vào ngân sách, tạo nhiều việc làm, mà còn tích cực thực hiện các chương trình trách nhiệm xã hội (ví dụ: chiến dịch an toàn giao thông "Tôi yêu Việt Nam" của Honda, các dự án cải thiện điều kiện vệ sinh và sức khỏe cộng đồng của Unilever). Tuy nhiên, bên cạnh những tấm gương sáng, cũng tồn tại những "mảng tối" đáng báo động: 
- Vấn đề môi trường: Vụ việc công ty Vedan (Đài Loan) cố tình xây dựng hệ thống xả trộm nước thải chưa qua xử lý ra sông Thị Vải trong nhiều năm là một điển hình cho hành vi kinh doanh vô đạo đức, "lừa đảo và gian trá", gây phẫn nộ trong dư luận và bị người tiêu dùng đồng loạt tẩy chay. 
- Vấn đề quan hệ lao động: Đình công, bãi công xảy ra khá phổ biến tại các doanh nghiệp FDI, đặc biệt trong các ngành thâm dụng lao động như dệt may, da giày. Nguyên nhân chủ yếu đến từ điều kiện làm việc quá khắt khe, áp lực tăng ca, tiền lương thấp, và đôi khi là xung đột văn hóa, sự thiếu tôn trọng của quản lý nước ngoài đối với người lao động Việt Nam.

3.2.3. Một số biểu hiện của văn hóa kinh doanh của các doanh nghiệp thuộc khu vực kinh tế tư nhân

Đây là khu vực kinh tế năng động và có tốc độ phát triển nhanh nhất kể từ khi Đổi mới, thể hiện sức sống mạnh mẽ của tinh thần kinh doanh Việt Nam.

+ Văn hóa doanh nhân: Khu vực này đã sản sinh ra những doanh nhân xuất sắc, có tầm nhìn, bản lĩnh và tâm huyết xây dựng thương hiệu Việt vươn tầm thế giới, như ông Đặng Lê Nguyên Vũ (Cà phê Trung Nguyên), ông Thái Tuấn Chí (Dệt may Thái Tuấn), ông Hồ Huy (Taxi Mai Linh). Họ là những người tiên phong, truyền cảm hứng. Tuy nhiên, bên cạnh đó, đại đa số chủ doanh nghiệp tư nhân, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs), vẫn còn nhiều hạn chế: xuất phát điểm thấp, thiếu kiến thức quản trị bài bản, quản lý theo kiểu gia đình trị, và tầm nhìn còn ngắn hạn, chỉ tập trung vào lợi ích trước mắt.

+ Triết lý kinh doanh: Tương tự như đặc điểm của doanh nhân, chỉ một số ít doanh nghiệp tư nhân lớn mạnh, có tên tuổi mới chú trọng đến việc xây dựng triết lý kinh doanh, tầm nhìn, sứ mệnh. Đa số các doanh nghiệp còn lại vẫn chưa nhận thức được vai trò của văn hóa doanh nghiệp, thường chỉ coi đó là những yếu tố hình thức bên ngoài như logo, đồng phục...

+ Đạo đức kinh doanh và trách nhiệm xã hội: Đây là vấn đề nổi cộm và phức tạp nhất của khu vực này. Bên cạnh những doanh nghiệp làm ăn chân chính, uy tín, thì tình trạng vi phạm đạo đức kinh doanh vẫn còn rất phổ biến: làm ăn kiểu "chụp giật", không giữ chữ tín, sản xuất hàng giả, hàng kém chất lượng, vi phạm quyền lợi người lao động, và đặc biệt là gây ô nhiễm môi trường do công nghệ lạc hậu và ý thức kém.

3.2.4. Một số biểu hiện văn hóa kinh doanh của các hộ kinh doanh cá thể

Với số lượng khổng lồ (gần 3 triệu hộ), các hộ kinh doanh cá thể là một bộ phận không thể thiếu của nền kinh tế, len lỏi vào mọi ngóc ngách đời sống và đáp ứng các nhu cầu tiêu dùng hàng ngày của người dân. Văn hóa kinh doanh của lực lượng này rất đa dạng và khó khái quát. Vẫn có rất nhiều người kinh doanh nhỏ lẻ giữ được chữ tín, lương tâm nghề nghiệp, tạo ra những sản phẩm, dịch vụ tốt. Tuy nhiên, đây cũng là khu vực phát sinh nhiều vấn đề tiêu cực nhất, đặc biệt là tình trạng vi phạm nghiêm trọng về vệ sinh an toàn thực phẩm, sử dụng hóa chất cấm, chế biến thực phẩm bẩn... gây ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của cộng đồng và là một trong những vấn nạn nhức nhối nhất của xã hội hiện nay.

3.3. MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN GIẢI QUYẾT TRONG VĂN HÓA KINH DOANH Ở VIỆT NAM

Quá trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế đã bộc lộ nhiều vấn đề, thách thức lớn đối với văn hóa kinh doanh Việt Nam, đòi hỏi phải có những giải pháp đồng bộ để khắc phục.

3.3.1. Về tinh thần hợp tác, tương trợ trong cộng đồng doanh nhân

Đây được xem là một trong những điểm yếu cố hữu của doanh nhân Việt. Tình trạng thiếu tinh thần đoàn kết, liên kết lỏng lẻo, kinh doanh theo kiểu "mạnh ai nấy làm" vẫn còn rất phổ biến. Nguyên nhân sâu xa của vấn đề này là sự thiếu vắng niềm tin và chữ "tín" trong quan hệ làm ăn với chính người đồng hương. Hậu quả là các doanh nghiệp Việt Nam tự làm suy yếu lẫn nhau, dễ dàng bị các đối tác nước ngoài ép giá (như trong ngành xuất khẩu gạo, nông sản), không tạo ra được sức mạnh tổng hợp để xây dựng và bảo vệ thương hiệu quốc gia trên thị trường thế giới.

3.3.2. Về xây dựng triết lý kinh doanh và chiến lược kinh doanh

Nhận định chung của nhiều chuyên gia kinh tế là đa số doanh nghiệp Việt Nam, nhất là các doanh nghiệp nhỏ và vừa, thiếu một chiến lược kinh doanh dài hạn và một triết lý kinh doanh rõ ràng. Tư duy kinh doanh phần lớn vẫn là tư duy ngắn hạn, tập trung vào việc tìm kiếm lợi nhuận tức thời, sản xuất những gì mình có sẵn thay vì nghiên cứu và đáp ứng nhu cầu của thị trường. Việc thiếu một "kim chỉ nam" về tầm nhìn và giá trị cốt lõi khiến doanh nghiệp dễ đi chệch hướng, không thể phát triển bền vững và xây dựng được thương hiệu mạnh trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng khốc liệt.

3.3.3. Về giữ chữ Tín trong kinh doanh

Xã hội Việt Nam vẫn đang phải đối mặt với một thách thức lớn: là một "xã hội thiểu chữ tín" (low-trust society). Sự thiếu vắng lòng tin và việc không giữ chữ tín biểu hiện ở mọi cấp độ: 
- Giữa các doanh nghiệp với nhau: Tình trạng chiếm dụng vốn, chây ì trong thanh toán hợp đồng làm xói mòn niềm tin, khiến các mối liên kết kinh doanh trở nên mong manh. 
- Giữa doanh nghiệp và người tiêu dùng: Đây là vấn đề nghiêm trọng nhất. Nạn vi phạm vệ sinh an toàn thực phẩm đã đến mức báo động, với việc nhiều cơ sở kinh doanh sẵn sàng sử dụng các hóa chất độc hại để giảm giá thành, thu lợi bất chính, bất chấp sức khỏe và tính mạng của cộng đồng. Thêm vào đó là hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng tràn lan. 
- Trong quan hệ với đối tác nước ngoài: Việc một số doanh nghiệp Việt Nam bội tín hợp đồng, giao hàng lần sau không đúng chất lượng như hàng mẫu... đã và đang gây ra những ảnh hưởng tiêu cực, làm tổn hại đến uy tín và hình ảnh chung của thương hiệu "Made in Vietnam" trên trường quốc tế.

3.3.4. Về việc bảo vệ môi trường tự nhiên

Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong việc bảo vệ môi trường là một trong những điểm yếu nhất của văn hóa kinh doanh Việt Nam hiện nay. Tình trạng các nhà máy, khu công nghiệp xả thẳng chất thải chưa qua xử lý ra sông, hồ là hiện tượng phổ biến và đang đẩy đất nước đến bờ vực của một cuộc khủng hoảng môi trường, với những dòng sông "chết", những "làng ung thư". Nhiều doanh nghiệp vẫn coi chi phí xử lý môi trường là một gánh nặng làm giảm lợi nhuận, do đó họ sẵn sàng đánh đổi môi trường sống của cả cộng đồng để lấy lợi ích trước mắt của riêng mình.

3.3.5. Về văn hóa trong giao tiếp kinh doanh của khách hàng

Xây dựng một nền văn hóa kinh doanh lành mạnh đòi hỏi nỗ lực từ cả hai phía. Bản thân khách hàng và người tiêu dùng Việt Nam cũng bộc lộ những vấn đề cần được cải thiện: 
- Hành vi thiếu trung thực: Tình trạng ăn cắp vặt trong các siêu thị, cửa hàng tiện lợi vẫn còn tồn tại, buộc các doanh nghiệp phải áp dụng những biện pháp an ninh nghiêm ngặt, gây ra cảm giác bị soi mói, thiếu tin tưởng cho cả những khách hàng chân chính. 
- Ý thức cộng đồng chưa cao: Văn hóa xếp hàng vẫn chưa trở thành một thói quen tự giác. Cảnh tượng chen lấn, xô đẩy, mất trật tự nơi công cộng không chỉ gây khó khăn cho các nhà cung cấp dịch vụ mà còn làm xấu đi hình ảnh của người Việt trong mắt bạn bè quốc tế. 
- Tâm lý "bầy đàn" và tin đồn: Người tiêu dùng đôi khi dễ bị tác động bởi những tin đồn thất thiệt, chưa được kiểm chứng, dẫn đến những phản ứng thái quá như đồng loạt tẩy chay một sản phẩm hoặc đổ xô đi mua một mặt hàng nào đó, gây ra những bất ổn không đáng có cho thị trường và doanh nghiệp (như sự cố rút tiền hàng loạt tại ngân hàng ACB năm 2003). 
- Thái độ "thượng đế" tiêu cực: Một bộ phận khách hàng lạm dụng vị thế của mình, có những hành vi thiếu tôn trọng, đưa ra những đòi hỏi vô lý, cố tình gây khó dễ cho nhân viên bán hàng và các nhà cung cấp dịch vụ.

3.4. MỘT SỐ LƯU Ý VỀ VĂN HÓA KHI KINH DOANH Ở VIỆT NAM

Đối với các nhà đầu tư, doanh nhân nước ngoài muốn kinh doanh thành công tại Việt Nam, việc thấu hiểu những đặc trưng văn hóa bản địa là yếu tố vô cùng quan trọng để tránh những cú sốc văn hóa và xây dựng được các mối quan hệ bền chặt.

3.4.1. Sắp đặt cuộc hẹn, lần đầu gặp gỡ đối tác kinh doanh

- Sự chuẩn bị chu đáo luôn được đánh giá cao. Các cuộc hẹn cần được lên lịch trước khoảng một tuần và nên có một cuộc gọi hoặc email xác nhận lại trước cuộc gặp 1-2 ngày để thể hiện sự chuyên nghiệp. 
- Nghi thức trao đổi danh thiếp (name card) có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây không chỉ là việc trao đổi thông tin mà còn là hành động thể hiện sự tôn trọng lẫn nhau. Hãy trao và nhận danh thiếp bằng cả hai tay, đặc biệt khi giao tiếp với người lớn tuổi hoặc có chức vụ cao hơn. Sau khi nhận, hãy dành vài giây để đọc kỹ thông tin trên danh thiếp trước khi cất đi một cách trang trọng, thay vì bỏ ngay vào túi. Chuẩn bị danh thiếp có in một mặt bằng tiếng Việt sẽ tạo được ấn tượng rất tốt.

3.4.2. Đàm phán

- Phong cách đàm phán ưa thích của người Việt là phong cách hợp tác, hướng đến một giải pháp mà cả hai bên đều có lợi (win-win). Họ không thích kiểu đàm phán đối đầu, thắng-thua. 
- Sự kiên nhẫn là đức tính vàng. Quá trình ra quyết định thường diễn ra chậm chạp vì cần có sự đồng thuận của tập thể. Việc thể hiện sự nóng vội, sốt ruột hay tức giận sẽ bị coi là "kém bản lĩnh" và có thể làm hỏng cả cuộc đàm phán. 
- Các mối quan hệ cá nhân và không khí của buổi đàm phán có ảnh hưởng lớn đến kết quả. Do đó, hãy dành thời gian cho các cuộc trò chuyện xã giao, tạo không khí thân mật trước khi đi vào các vấn đề kinh doanh chính.

3.4.3. Các mối quan hệ kinh doanh

- Tại Việt Nam, kinh doanh về bản chất vẫn phụ thuộc rất nhiều vào các mối quan hệ cá nhân (networking). Người Việt thích làm ăn với những người họ biết, họ tin tưởng và quý mến. Vì vậy, việc xây dựng một mối quan hệ cá nhân thân tình, bền chặt với đối tác là yếu tố then chốt, đôi khi còn quan trọng hơn cả các điều khoản trong hợp đồng. 
- Đừng ngần ngại chia sẻ về các vấn đề cá nhân như gia đình, sở thích... khi trò chuyện với đối tác Việt Nam. Việc họ hỏi bạn những câu hỏi riêng tư không phải là tò mò mà là một cách để xây dựng sự gần gũi, thân thiện.

3.4.4. Định hướng thời gian

- Giống như nhiều nền văn hóa châu Á khác, người Việt có khái niệm thời gian linh hoạt hơn (polychronic) so với người phương Tây (monochronic). Họ có thể xử lý nhiều việc cùng một lúc và các kế hoạch thường có thể được điều chỉnh một cách "linh hoạt". 
- Mặc dù ý thức về sự đúng giờ đang ngày càng được cải thiện trong môi trường kinh doanh hiện đại, đối tác nước ngoài vẫn cần chuẩn bị tâm lý cho sự chậm trễ và phải thật kiên nhẫn.

3.4.5. Tâm lý tập thể

- Việt Nam là một xã hội có tính tập thể (collectivism) rất cao, trái ngược với chủ nghĩa cá nhân (individualism) của phương Tây. Lợi ích của gia đình, của nhóm, của công ty thường được ưu tiên hơn lợi ích của một cá nhân. 
- Sự hòa hợp và đồng thuận trong nhóm được đề cao. Các quyết định quan trọng thường được đưa ra sau khi đã tham khảo ý kiến của nhiều người và đạt được sự nhất trí chung, thay vì do một cá nhân tự quyết. 
- Gia đình có vai trò trung tâm và ảnh hưởng sâu sắc đến mọi mặt đời sống, kể cả trong công việc.

3.4.6. Tôn trọng người cao tuổi, thứ bậc

- Do ảnh hưởng của Nho giáo, xã hội Việt Nam có sự phân cấp và rất coi trọng tôn ti, trật tự và tuổi tác. Người lớn tuổi mặc nhiên được kính trọng vì được cho là có nhiều kinh nghiệm và sự khôn ngoan. 
- Trong môi trường công sở, nhân viên thường có thái độ tuân thủ cấp trên, rất ít khi dám tranh luận hay phản biện một cách thẳng thắn. Việc một người trẻ tuổi lãnh đạo một nhóm có nhiều người lớn tuổi hơn có thể gặp phải những khó khăn, thách thức nhất định.

3.4.7. Nghi thức xã giao kinh doanh

3.4.7.1. Giao tiếp

- Giao tiếp gián tiếp và tránh đối đầu: Người Việt rất ngại nói "không" một cách thẳng thừng vì sợ làm mất lòng đối tác. Họ có thể nói "vâng" hoặc "để tôi xem xét" như một cách từ chối lịch sự. Do đó, cần phải tinh ý để hiểu được ẩn ý đằng sau lời nói. 
- Nụ cười và cái gật đầu thường chỉ để biểu thị sự lịch sự hoặc cho thấy họ đang lắng nghe, chứ không nhất thiết có nghĩa là họ đồng ý với những gì bạn nói.

3.4.7.2. Cách xưng hô, chào hỏi

- Hệ thống đại từ nhân xưng trong tiếng Việt vô cùng phong phú và phức tạp, phụ thuộc vào tuổi tác, giới tính, địa vị xã hội và mức độ thân quen. 
- Một quy tắc quan trọng là không bao giờ gọi người Việt bằng họ (family name). Cách gọi trang trọng là dùng chức danh hoặc một đại từ nhân xưng phù hợp + tên gọi (first name). Ví dụ: Giám đốc Hùng, Anh Hùng, Chú Hùng... Nếu không chắc chắn, hãy hỏi một người bản xứ để được tư vấn cách xưng hô cho phù hợp.

3.4.7.3. Tặng quà

- Tặng quà là một phần không thể thiếu trong văn hóa kinh doanh Việt Nam, là cách để thể hiện sự trân trọng và thắt chặt mối quan hệ. 
- Cần lưu ý một số điều cấm kỵ: không gói quà bằng giấy màu đen (màu của tang lễ), không tặng khăn tay (ám chỉ sự chia ly), đồng hồ (ám chỉ thời gian sắp hết), hay các vật sắc nhọn (dao, kéo). 
- Người Việt thường có thói quen không mở quà ngay trước mặt người tặng để tránh tỏ ra vồ vập.

3.4.7.4. Tiếp đãi

- Các bữa ăn, bữa tiệc là cơ hội tuyệt vời để xây dựng mối quan hệ ngoài công việc. Việc được mời đi ăn tối là một dấu hiệu tốt. Theo thông lệ, chủ nhà sẽ mời bữa đầu tiên, và khách nên mời đáp lễ một bữa khác. 
- Việc nâng ly chúc mừng (cụng ly) là một nghi thức rất phổ biến trong các bữa tiệc.

3.4.7.5. Trang phục kinh doanh

- Trang phục cần thể hiện sự trang trọng, lịch sự. Đối với nam giới, comple và cà vạt là lựa chọn an toàn cho các cuộc gặp quan trọng. Đối với nữ giới, nên chọn trang phục công sở kín đáo, trang nhã. 
- Tránh mặc quần jeans, quần short, áo không có tay... khi đi gặp đối tác, đặc biệt là các cơ quan nhà nước.

3.4.7.6. Thể diện

- "Thể diện" (face) là một khái niệm cực kỳ quan trọng trong văn hóa Á Đông và Việt Nam. Nó liên quan đến danh dự, uy tín, và sự tôn trọng của một người trong mắt người khác. 
- Trong mọi tình huống, hãy luôn hành động để giúp đối tác của bạn "giữ được thể diện". Tuyệt đối tránh chỉ trích, chê bai, hay làm bẽ mặt họ trước mặt người khác. Ngược lại, việc khen ngợi, công nhận thành tích của họ một cách chân thành sẽ giúp họ "có thêm thể diện" và sẽ được đánh giá rất cao.