Tóm tắt kiến thức chương 3 - Cơ sở văn hóa Việt Nam (ULIS)

BÀI 8. VĂN HÓA VIỆT NAM THỜI TIỀN SỬ VÀ SƠ SỬ

I. THỜI TIỀN SỬ

Thời tiền sử ở Việt Nam là một giai đoạn lịch sử kéo dài và mang tính chất quyết định, định hình nên những nền tảng bản địa của văn hóa Việt Nam. Giai đoạn này có thể được tính từ khi con người bắt đầu có mặt trên lãnh thổ Việt Nam cho tới cuối thời đại đá mới, trước khi bước vào thời đại kim khí. Với điều kiện tự nhiên thuận lợi, Việt Nam đã trở thành một trong những chiếc nôi của loài người.

Văn hóa Núi Đọ (Sơ kỳ Đá cũ)

Đây được coi là nền văn hóa mở đầu cho giai đoạn tiền sử ở Việt Nam. Dấu tích của nền văn hóa này được phát hiện tại núi Đọ, Thanh Hóa, với niên đại cách đây khoảng 40-50 vạn năm. Chủ nhân của văn hóa Núi Đọ là Người vượn (Homo-Erectus), một trong những dạng người cổ xưa nhất.

- Công cụ: Các nhà khảo cổ đã tìm thấy hàng vạn công cụ đá được chế tác rất thô sơ, chủ yếu là các mảnh ghè (mảnh tước) được tạo ra bằng kỹ thuật ghè đẽo còn vụng về. Trong số đó, nổi bật là 8 chiếc rìu tay, loại công cụ được chế tác cẩn thận nhất, cho thấy những nỗ lực đầu tiên trong việc tạo ra công cụ có hình dáng và chức năng rõ ràng.
- Đời sống: Người vượn Núi Đọ sống theo bầy đàn, chủ yếu dựa vào săn bắt và hái lượm. Trình độ chế tác công cụ phản ánh một xã hội sơ khai, nơi con người mới chỉ bắt đầu quá trình cải tạo tự nhiên.

Văn hóa Sơn Vi (Hậu kỳ Đá cũ)

Nền văn hóa này có niên đại muộn hơn, từ khoảng 20.000 đến 15.000 năm TCN, và chủ nhân của nó là Người hiện đại (Homo sapiens). Văn hóa Sơn Vi có địa bàn phân bố rất rộng, trải dài từ Lào Cai ở phía Bắc đến Bình Trị Thiên ở phía Nam, cho thấy sự thích ứng và lan tỏa mạnh mẽ của con người thời kỳ này.

- Cư trú: Người Sơn Vi sống chủ yếu trên các đồi gò ở vùng trung du Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, ngoài ra còn cư trú trong các hang động núi đá vôi. Việc lựa chọn nơi ở cho thấy họ đã có những hiểu biết nhất định về môi trường sống để đảm bảo an toàn và thuận lợi cho việc kiếm ăn.
- Công cụ: Công cụ vẫn được làm từ đá cuội nhưng kỹ thuật chế tác đã có bước tiến lớn. Các loại hình công cụ đã ổn định và đa dạng hơn, tiêu biểu là các công cụ chặt, nạo, cắt được ghè đẽo ở hai cạnh. Sự đa dạng này cho thấy họ đã tạo ra những công cụ chuyên dụng hơn cho các mục đích khác nhau.
- Tư duy: Dựa trên sự lựa chọn nguyên liệu đá có chọn lọc và sự đa dạng của các loại hình công cụ, giáo sư Hà Văn Tấn cho rằng người Sơn Vi đã có tư duy phân loại. Đây là một bước phát triển quan trọng trong nhận thức, cho thấy khả năng sắp xếp và hệ thống hóa thế giới xung quanh.

Thời đại Đá mới

Cách đây khoảng một vạn năm, một cuộc cách mạng lớn đã diễn ra, đưa con người bước vào thời đại Đá mới. Khí hậu toàn cầu trở nên ấm và ẩm ướt hơn, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của hệ động thực vật và đời sống con người. Đây là giai đoạn có những bước tiến vượt bậc về phương thức và kỹ thuật sản xuất.

+ Những tiến bộ quan trọng:
- Kỹ thuật chế tác đá: Đạt tới đỉnh cao với các kỹ thuật mài, cưa, khoan, tạo ra những công cụ sắc bén, hiệu quả và có hình dáng hoàn thiện.
- Làm gốm: Lần đầu tiên con người biết tạo ra đồ đựng bằng đất sét nung, một phát minh quan trọng giúp cải thiện việc lưu trữ, đun nấu và nâng cao chất lượng cuộc sống.
- Nông nghiệp và chăn nuôi: Con người bắt đầu thuần dưỡng động vật và trồng trọt một số loại cây. Đây là bước chuyển biến vĩ đại từ kinh tế khai thác (săn bắt, hái lượm) sang kinh tế sản xuất, giúp con người chủ động hơn về nguồn lương thực.
- Đời sống định cư: Nhờ có nguồn thức ăn ổn định, con người bắt đầu sống định cư lâu dài, dẫn đến sự gia tăng dân số và hình thành các cộng đồng làng xã đầu tiên.

Tiêu biểu cho giai đoạn này là văn hóa Hòa Bình (12.000 - 7.000 năm cách ngày nay). Cư dân Hòa Bình sống chủ yếu trong các hang động nhưng môi trường hoạt động của họ rất rộng (hang - thung lũng - thềm sông suối). Dù săn bắt hái lượm vẫn là chủ đạo, nhưng các bằng chứng về việc thuần dưỡng cây họ đậu, bầu bí cho thấy một nền nông nghiệp sơ khai đã xuất hiện. Vào trung kỳ và hậu kỳ Đá mới, các nền văn hóa ven biển như Đa Bút (Thanh Hóa) và Quỳnh Văn (Nghệ An) phát triển mạnh, cho thấy con người đã chinh phục thêm các vùng sinh thái mới.

Tư duy và Tín ngưỡng thời Tiền sử

Sự phát triển về đời sống vật chất đã kéo theo những chuyển biến sâu sắc trong đời sống tinh thần.

- Tín ngưỡng: Việc chôn người chết ngay trong nơi cư trú cùng với công cụ lao động không chỉ cho thấy tình cảm gắn bó mà còn thể hiện niềm tin sơ khai về một thế giới khác, nơi người chết vẫn tiếp tục "sống". Khi nông nghiệp phát triển, các tín ngưỡng nguyên thủy cũng hình thành rõ nét hơn, đặc biệt là việc thờ cúng các lực lượng tự nhiên có ảnh hưởng trực tiếp đến mùa màng như Mặt Trời, mưa, gió.
- Tư duy trừu tượng: Các di vật tìm thấy trong văn hóa Hòa Bình và Bắc Sơn với những nhóm vạch khắc (ví dụ: 3 vạch một) được giả thuyết là những biểu hiện đầu tiên về số đếm hoặc cách tính ngày. Các hoa văn hình tròn, hình chữ S trên đồ gốm được cho là biểu tượng của mặt trời, thể hiện tư duy về thời gian và vũ trụ, có thể là cơ sở cho một loại nông lịch sơ khai.

II. THỜI SƠ SỬ

Cách đây khoảng 4.000 năm, thời đại kim khí mở ra một chương mới trong lịch sử văn hóa Việt Nam. Việc phát hiện và sử dụng kim loại (đồng và sau đó là sắt) đã tạo ra một cuộc cách mạng trong sản xuất, quân sự và xã hội. Trên lãnh thổ Việt Nam lúc này tồn tại ba trung tâm văn hóa lớn, phát triển theo thế chân vạc, vừa có nét riêng vừa có sự giao lưu, ảnh hưởng lẫn nhau.

• Văn hóa Đông Sơn (Miền Bắc): Được coi là cốt lõi, là cội nguồn trực tiếp của người Việt cổ và nhà nước Văn Lang - Âu Lạc.
• Văn hóa Sa Huỳnh (Miền Trung): Được xem là tiền nhân của người Chăm và là nền tảng cho sự ra đời của Vương quốc Champa.
• Văn hóa Đồng Nai (Miền Nam): Là một trong những cội nguồn quan trọng hình thành nên văn hóa Óc Eo và Vương quốc Phù Nam sau này.

1. Từ văn hóa tiền Đông Sơn đến văn hóa Đông Sơn

Văn hóa Đông Sơn không xuất hiện đột ngột mà là kết quả của một quá trình phát triển lâu dài, liên tục từ các nền văn hóa trước đó thuộc thời đại đồng thau như Phùng Nguyên, Đông Đậu, Gò Mun (khoảng 2000 - 700 TCN) ở lưu vực sông Hồng, sông Mã, sông Cả.

Đến khoảng thế kỷ VII TCN, các nền văn hóa bộ lạc này dần mất đi tính địa phương, hội tụ và hòa chung vào một nền văn hóa thống nhất, rực rỡ là văn hóa Đông Sơn. Sự thống nhất về văn hóa này tương ứng với quá trình liên kết các bộ lạc để hình thành một quốc gia đầu tiên: nước Văn Lang. Địa bàn của văn hóa Đông Sơn rất rộng lớn, từ biên giới phía Bắc đến tận bờ sông Gianh (Quảng Bình), cho thấy một sự gắn kết và lan tỏa mạnh mẽ chưa từng có.

Đặc điểm nổi bật của văn hóa Đông Sơn:

- Kinh tế: Nền kinh tế nông nghiệp trồng lúa nước sử dụng cày và sức kéo của trâu bò đã phát triển lên một trình độ mới. Việc chế tạo ra lưỡi cày bằng kim loại (đồng) đã tạo ra một bước nhảy vọt trong kỹ thuật canh tác. Bên cạnh đó, các nghề thủ công, đặc biệt là kỹ thuật đúc đồng, đã đạt tới trình độ điêu luyện, đỉnh cao là việc tạo ra những sản phẩm có kích thước lớn, hoa văn tinh xảo như trống đồng, thạp đồng. Nghề luyện sắt cũng đã xuất hiện và phát triển ở giai đoạn cuối.

- Xã hội và quân sự: Cư dân sống thành các làng xóm đông đúc, thường được bao bọc bởi các vành đai phòng thủ như lũy tre. Tỷ lệ vũ khí bằng đồng được tìm thấy rất cao cho thấy chiến tranh đã trở nên thường xuyên. Sự xuất hiện của các công trình phòng thủ quy mô lớn như thành ốc Cổ Loa là minh chứng cho một tổ chức xã hội chặt chẽ và một nhà nước có khả năng huy động nhân lực lớn.

- Đời sống văn hóa - tinh thần: + Vật chất: Trang phục vẫn giữ nét giản dị (nam đóng khố, nữ mặc váy) nhưng trang phục lễ hội đã cầu kỳ hơn (váy lông chim, áo xẻ ngực). Người Đông Sơn rất ưa chuộng đồ trang sức. Cơ cấu bữa ăn đã chuyển sang gạo tẻ làm lương thực chính, hình thành mô hình "cơm - rau - cá". Nhà sàn vẫn là kiểu kiến trúc phổ biến, phù hợp với môi trường sông nước. + Tư tưởng: Hệ thống huyền thoại, thần thoại phong phú (truyền thuyết Hùng Vương, Sơn Tinh - Thủy Tinh) phản ánh quá trình đấu tranh chinh phục đồng bằng và quá trình cố kết các bộ lạc. Đặc điểm tư duy nổi bật là tư duy lưỡng phân, lưỡng hợp (dualism) - quan niệm thế giới được chia thành các cặp đối lập nhưng thống nhất như âm-dương, đực-cái. Tín ngưỡng sùng bái tự nhiên, thờ mặt trời và các nghi lễ nông nghiệp vẫn giữ vai trò quan trọng.

Quá trình hình thành nhà nước Văn Lang

Sự ra đời của nhà nước Văn Lang là một quá trình tất yếu, kết tinh từ sự phát triển nội tại của xã hội và những yêu cầu khách quan của lịch sử. Quá trình này có thể được mô hình hóa qua sự tác động của các yếu tố nội sinh và ngoại sinh.

2. Văn hóa Sa Huỳnh

Phân bố chủ yếu ở dải đất ven biển miền Trung, văn hóa Sa Huỳnh là sản phẩm của những cư dân có thế mạnh về kinh tế biển. Nền văn hóa này được xác định là cội nguồn của người Chăm và văn minh Champa sau này, với những đặc trưng rất riêng biệt.

Đặc trưng văn hóa Sa Huỳnh:

- Táng thức: Đặc trưng tiêu biểu và dễ nhận biết nhất là tục mai táng người chết trong những chiếc chum gốm lớn. Các "nghĩa địa chum" với hàng trăm ngôi mộ đã được tìm thấy, phản ánh một tín ngưỡng độc đáo về thế giới bên kia. Việc hỏa táng hoặc chỉ chôn đồ tùy táng (mộ tượng trưng) cũng là một nét riêng của họ.
- Kỹ thuật luyện sắt: Nếu người Đông Sơn là bậc thầy về đúc đồng thì người Sa Huỳnh lại nổi trội vượt bậc về kỹ thuật rèn sắt. Số lượng và chủng loại đồ sắt (vũ khí, công cụ nông nghiệp) ở các di chỉ Sa Huỳnh nhiều hơn hẳn so với các văn hóa cùng thời. Điều này cho thấy họ đã sớm bước vào thời đại sắt một cách mạnh mẽ.
- Nghề thủ công và thẩm mỹ: Cư dân Sa Huỳnh có trình độ thẩm mỹ rất cao. Họ là những nghệ nhân tài hoa trong việc chế tác đồ trang sức từ các vật liệu đa dạng như thủy tinh, mã não, đá quý. Sản phẩm đặc thù và là "dấu ấn" của văn hóa Sa Huỳnh là khuyên tai hai đầu thú và khuyên tai ba mấu. Những món đồ này không chỉ được tìm thấy ở Việt Nam mà còn ở Thái Lan, Philippines, cho thấy sự giao lưu và lan tỏa văn hóa rộng rãi của người Sa Huỳnh.
- Kinh tế và Giao thương: Nền kinh tế của họ là một nền kinh tế tổng hợp, đa thành phần, kết hợp nông nghiệp trồng lúa với khai thác sản vật rừng và đặc biệt là các nguồn lợi từ biển. Họ là những nhà hàng hải và thương nhân tài giỏi, sớm thiết lập mạng lưới buôn bán đường biển với các khu vực trong Đông Nam Á, và xa hơn là với Ấn Độ, Trung Hoa. Các cảng thị sơ khai đã bắt đầu hình thành ở ven biển miền Trung trong giai đoạn này.

3. Văn hóa Đồng Nai

Là trung tâm văn hóa ở miền Nam, văn hóa Đồng Nai thể hiện sự thích ứng độc đáo của con người với môi trường sinh thái đa dạng của vùng Đông Nam Bộ, từ đồi gò đất đỏ bazan đến các vùng phù sa ven sông và vùng ngập mặn ven biển.

Đặc trưng văn hóa Đồng Nai:

- Sự thống trị của đồ đá: Đây là đặc điểm lớn nhất và khác biệt nhất. Do khu vực này hiếm quặng kim loại, công cụ bằng đá vẫn tiếp tục được sử dụng phổ biến và kéo dài rất lâu, ngay cả khi kỹ thuật luyện kim đã xuất hiện. Tuy nhiên, kỹ thuật chế tác đá rất thực dụng và đã đạt đến mức độ chuyên môn hóa cao, với một bộ công cụ sản xuất, vũ khí và đồ trang sức bằng đá rất phong phú.
- Đàn đá (Lithophone): Đây là một chế phẩm văn hóa đặc thù, một loại nhạc cụ cổ xưa độc đáo của cư dân Đồng Nai. Việc tìm thấy đàn đá trong các tầng văn hóa khảo cổ đã khẳng định sự tồn tại của một truyền thống âm nhạc lâu đời ở vùng đất này.
- Gốm mộc mạc và thực dụng: Đồ gốm Đồng Nai có dáng vẻ đơn giản, mộc mạc, ít trang trí cầu kỳ. Loại hình đặc trưng nhất là cà ràng - một loại bếp lò ba chân bằng gốm, rất thích hợp với đời sống trên sông nước hoặc trên các nền đất không bằng phẳng.
- Kinh tế đa dạng: Cư dân Đồng Nai đã phát triển một mô hình kinh tế thích ứng cao, bao gồm nông nghiệp nương rẫy (trồng lúa cạn), trồng các loại cây củ, chăn nuôi, kết hợp với săn bắn, hái lượm và đánh bắt cá tôm ở các hệ thống sông ngòi, đầm lầy và ven biển.
- Sự hội tụ văn hóa: Ở giai đoạn muộn, văn hóa Đồng Nai có sự giao thoa mạnh mẽ, tiếp thu các yếu tố từ hai trung tâm văn hóa láng giềng: mộ chum của văn hóa Sa Huỳnh và trống đồng của văn hóa Đông Sơn. Quá trình này đã tạo ra động lực cho sự chuyển biến xã hội, dẫn đến sự hình thành nhà nước sơ khai ở vùng đất Nam Bộ.

Lưu ý quan trọng dành cho sinh viên:

Tổng kết: Ba phức hệ văn hóa Đông Sơn, Sa Huỳnh, và Đồng Nai là ba đỉnh cao của văn hóa thời đại kim khí trên đất Việt Nam. Mặc dù phát triển trên những không gian địa lý và có những bản sắc riêng biệt, chúng không hề tách rời mà luôn tồn tại trong một mối quan hệ giao lưu, tác động qua lại. Sự tương tác này không chỉ làm phong phú thêm cho mỗi nền văn hóa mà còn góp phần tạo nên một bức tranh văn hóa chung, đa dạng mà thống nhất của khu vực, đặt nền móng vững chắc cho sự hình thành các quốc gia dân tộc đầu tiên trong lịch sử Việt Nam.