Tóm tắt kiến thức trọng tâm chương 10 - Kinh tế vi mô UEB

1.1. Thị trường và hiệu quả

1.1.1. Khái niệm hiệu quả Pareto

– Hiệu quả Pareto: Một trạng thái phân bổ nguồn lực là “Pareto hiệu quả” khi không thể cải thiện rõ rệt phúc lợi của bất kỳ cá nhân hoặc nhóm nào mà không làm suy giảm phúc lợi của người khác.
– Minh họa bằng Đường Giới hạn Khả năng Phân bổ (PPF):
+ Các điểm trên đường PPF (ví dụ E, M) là Pareto hiệu quả vì đã tận dụng tối đa nguồn lực.
+ Các điểm bên trong đường (ví dụ F) là không hiệu quả do lãng phí tài nguyên.
+ Các điểm bên ngoài đường không khả thi.
– ⇒ Suy ra: Hiệu quả chỉ xác định tính tối ưu về sử dụng nguồn lực, không đánh giá công bằng hay phân phối.

Nhầm lẫn thường gặp:
– Cho rằng “công bằng” đồng nghĩa với “hiệu quả”.
– Bỏ qua thực tế có vô số điểm Pareto hiệu quả, không chỉ một.

1.1.2. Thị trường cạnh tranh hoàn hảo và hiệu quả Pareto

– Trong cạnh tranh hoàn hảo:
+ Người tiêu dùng quyết định mua đến điểm MU = P (Giá = Giá trị biên).
+ Nhà sản xuất cung ứng đến điểm MC = P (Giá = Chi phí biên).
– Điều kiện cân bằng xã hội tối ưu: $MU = P = MC$
⇒ Sản lượng Q* và giá P* thỏa mãn cả hai điều kiện.
– Thặng dư tiêu dùng (CS): diện tích phía dưới đường cầu và trên mức giá P*.
– Thặng dư sản xuất (PS): diện tích phía trên đường cung (MC) và dưới mức giá P*.
– Tổng lợi ích xã hội = CS + PS lớn nhất tại Q*.
– Nếu Q < Q* hoặc Q > Q*, xuất hiện tam giác tổn thất hiệu quả (deadweight loss).

Lưu ý:
– P ≠ MC → có tổn thất hiệu quả.
– Mô hình giả định không có ngoại ứng, hàng công cộng, hoặc bất cân xứng thông tin.

1.2. Các khuyết tật thị trường

1.2.1. Độc quyền và tổn thất hiệu quả

– Đặc điểm độc quyền:
+ Doanh nghiệp duy nhất, kiểm soát sản lượng và giá.
+ Quyết định Qm sao cho MR = MC, dẫn đến Pm > MC.
– Kết quả:
+ Qm < Q* (so với cạnh tranh hoàn hảo).
+ Pm > P*.
+ Tổn thất hiệu quả: tam giác giữa đường cầu và MC từ Qm đến Q*.
– Công cụ khắc phục:
+ Giá trần P = MC → đạt hiệu quả nhưng có thể lỗ nếu AC > MC.
+ Giá trần P = AC → hòa vốn, sản lượng Q1 giữa Qm và Q*.
+ Quốc hữu hóa: chuyển sang doanh nghiệp nhà nước với mục tiêu xã hội.

Chú ý:
– MR cong nằm bên dưới đường cầu: MR = dTR/dQ và MR < P.
– Kiểm soát giá có thể tạo lỗ kinh tế, cần trợ cấp nếu duy trì P = MC.

1.2.2. Ngoại ứng

– Ngoại ứng: tác động lên người ngoài giao dịch không được phản ánh trong giá thị trường.
+ Ngoại ứng âm: chi phí xã hội lớn hơn chi phí tư nhân (ô nhiễm, khói bụi).
+ Ngoại ứng dương: lợi ích xã hội lớn hơn lợi ích tư nhân (công viên, nghiên cứu cơ bản).
– Phân tích đơn giản:
+ MCtư ≠ MCxã: MCxã = MCtư + ngoại ứng.
+ Qtư (thị trường) ≠ Q* (xã hội).

– Giải pháp:
- Thuế Pigou: thuế = giá trị ngoại ứng → MCtư + t = MCxã → Q về Q*.
- Truyền quyền sử dụng quyền (Coase): thương lượng giữa các bên để xác định quyền và bồi thường.
- Quy định trực tiếp: chuẩn đầu ra hoặc công nghệ sạch.

1.2.3. Hàng hóa công cộng

– Đặc tính:
+ Không đối tranh (non-rival): tiêu dùng thêm không giảm lượng sẵn có cho người khác.
+ Không thể loại trừ (non-excludable): không thể ngăn ai không trả vẫn hưởng.
– Thị trường thất bại do “kẻ ăn chận”.
– Ví dụ: quốc phòng, đèn biển, hệ thống pháp luật.

Giải thích:
– ⇒ Cung cấp công cộng qua ngân sách, do chính phủ tổ chức và phân bổ chi tiêu công.

1.2.4. Bất cân xứng thông tin

– Thất bại thông tin: thị trường không đạt hiệu quả khi thông tin hoàn hảo không tồn tại.
+ Lượng thông tin người mua > người bán → adverse selection (lọc ngược).
+ Thông tin sau giao dịch không cân xứng → moral hazard (người gây rủi ro thay đổi hành vi).
– Giải pháp:
- Công bố thông tin bắt buộc (báo cáo tài chính, nhãn mác).
- Cơ chế chia sẻ rủi ro: hợp đồng bảo hiểm, bảo lãnh.
- Thương hiệu, uy tín: giảm lo ngại về chất lượng.

1.2.5. Phân phối thu nhập

– Thị trường tự động phân phối thu nhập qua giá yếu tố: tiền công, lợi nhuận, tiền thuê…
– Kết quả Pareto hiệu quả nhưng không công bằng:
+ Thu nhập người lao động giản đơn thấp hơn lao động kỹ năng cao.
+ Sở hữu tài sản tư nhân đem lại thu nhập thụ động lớn.
– ← Suy ra: Cần chính sách tái phân phối (thuế lũy tiến, trợ cấp, phúc lợi xã hội).

1.2.6. Mất ổn định kinh tế vĩ mô

– Chu kỳ kinh tế: dao động tự nhiên giữa mở rộng (expansion), đỉnh (peak), suy thoái (contraction), đáy (trough).
– Nguyên nhân dao động: biến động tổng cầu, cú sốc cung, chính sách tài khóa – tiền tệ không phù hợp.
– Tổn thất vĩ mô: thất nghiệp, lạm phát, bất ổn tài chính.
– Vai trò nhà nước: ổn định tổng cầu qua chính sách tiền tệ (lãi suất, dự trữ bắt buộc) và tài khóa (chi tiêu, thuế).

1.3. Vai trò kinh tế của Nhà nước

1.3.1. Mục tiêu và công cụ

– Mục tiêu chính:
+ Khắc phục thất bại thị trường: nâng cao hiệu quả và công bằng.
+ Ổn định vĩ mô: tránh dao động quá mức.
+ Tăng trưởng bền vững: đầu tư công, cơ sở hạ tầng.
– Công cụ:
- Luật pháp: bảo vệ quyền tài sản, cạnh tranh lành mạnh, môi trường.
- Thuế – phí: thuế thu nhập, thuế tài nguyên, thuế ô nhiễm.
- Chi tiêu công: cung cấp hàng hóa công cộng, trợ cấp nghiên cứu, y tế, giáo dục.
- Chính sách vĩ mô: chính sách tiền tệ (giảm/lên lãi suất), tài khóa (bù hụt/nới lỏng), kiểm soát giá, tỷ giá.

1.3.2. Sửa chữa thất bại thị trường cụ thể

– Độc quyền:
+ Kiểm soát giá (P = MC hoặc P = AC).
+ Khuyến khích cạnh tranh (giảm rào cản gia nhập).
– Ngoại ứng:
+ Thuế Pigou, chuẩn công nghệ, giao quyền sử dụng.
– Hàng công cộng:
+ Cung cấp trực tiếp, xây dựng hạ tầng qua ngân sách.
– Bất cân xứng thông tin:
+ Quy định công bố, bảo vệ quyền người tiêu dùng, chứng nhận chất lượng.
– Phân phối:
+ Thuế thu nhập lũy tiến, trợ cấp nhóm yếu thế, bảo hiểm xã hội.
– Ổn định kinh tế vĩ mô:
+ Điều hành chính sách tiền tệ linh hoạt, kích thích qua chi tiêu công trong suy thoái, thắt chặt khi lạm phát cao.