Tóm tắt kiến thức chương 7 - Luật Hiến Pháp (ULSA)

7.1. Khái niệm chế độ bầu cử

Bầu cử là phương thức thể hiện tập trung nhất quyền làm chủ của nhân dân. Đây là việc người dân chọn lựa người nắm giữ chức vụ trong bộ máy nhà nước thông qua con đường bỏ phiếu tập thể. Nguồn gốc của bầu cử xuất phát từ nguyên tắc tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân.

Thông qua bầu cử, nhân dân lựa chọn người đại diện cho ý chí, nguyện vọng của mình để thực thi quyền lực nhà nước. Ở Việt Nam, công dân được quyền bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp.

Chế độ bầu cử (nghĩa hẹp): Được hiểu là phương thức bầu cử của một cuộc bầu cử cụ thể.

Chế độ bầu cử (nghĩa rộng): Là toàn bộ cuộc bầu cử với tất cả các nguyên tắc, quy trình, thủ tục. Đây là khái niệm được sử dụng phổ biến ở Việt Nam, bao gồm 4 thành tố cơ bản:

- Phương thức bầu cử (chế độ bầu cử theo nghĩa hẹp).
- Phạm vi, giới hạn của quyền bầu cử và ứng cử của công dân.
- Các nguyên tắc bầu cử.
- Quy trình, các công đoạn của một cuộc bầu cử.

Vai trò của chế độ bầu cử:
- Tạo cơ hội cho người dân tham gia vào công việc của nhà nước.
- Tìm những người có năng lực và đạo đức để lãnh đạo đất nước.
- Tạo diễn đàn để người dân lựa chọn đường lối phát triển đất nước (thông qua việc chọn ứng cử viên mà mình ủng hộ).

Phân biệt Bầu cử và các phương thức khác

Lưu ý: Sinh viên cần phân biệt rõ "Bầu cử" với các phương thức hình thành bộ máy nhà nước khác mà giáo trình nhắc tới để tránh nhầm lẫn khi phân tích vai trò:

table { width: 100%; border-collapse: collapse; margin-top: 10px; margin-bottom: 10px; } th, td { border: 1px solid black; padding: 8px; text-align: left; }

Trong các phương thức trên, bầu cử thể hiện rõ nét nhất quyền làm chủ của nhân dân.

7.2. Các nguyên tắc bầu cử

Là những tư tưởng, quan điểm chỉ đạo xuyên suốt việc tiến hành cuộc bầu cử. Các nguyên tắc này là cơ sở của các quy định pháp luật và qua đó, có thể đánh giá mức độ dân chủ của chế độ bầu cử.

Theo Hiến pháp và pháp luật Việt Nam, có 4 nguyên tắc bầu cử: Phổ thông, Bình đẳng, Trực tiếp và Bỏ phiếu kín.

7.2.1. Nguyên tắc phổ thông

Còn gọi là "phổ thông đầu phiếu", là nguyên tắc quan trọng và phổ biến nhất. Nội dung là đảm bảo cho người dân được tham gia một cách đông đảo nhất vào cuộc bầu cử mà không bị phân biệt đối xử (giai cấp, dân tộc, giới tính, tôn giáo, giàu nghèo, trình độ văn hoá...).

Nguyên tắc này thể hiện ở 2 khía cạnh:

1. Quy định rộng rãi về quyền bầu cử:
- Mọi công dân, không phân biệt..., đủ 18 tuổi trở lên đều có quyền bầu cử.
- Mọi công dân đủ 21 tuổi trở lên đều có quyền ứng cử.

2. Đảm bảo điều kiện thực hiện thuận lợi:
- Nhà nước phải đảm bảo cho cử tri thực hiện quyền một cách dễ dàng, thuận tiện.
- Ngày bầu cử phải là ngày Chủ nhật, được công bố sớm.
- Thời gian bỏ phiếu rõ ràng (thường từ 7h sáng đến 7h tối).
- Thông tin về bầu cử (ngày, nơi bỏ phiếu...) được thông báo thường xuyên.
- Mọi công dân có quyền bầu cử đều được ghi tên vào danh sách cử tri và được phát thẻ cử tri; danh sách này phải được niêm yết công khai.

Các trường hợp không có quyền bầu cử:
- Người mất năng lực hành vi dân sự.
- Người bị tước quyền bầu cử theo bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực.
- Người bị kết án tử hình đang trong thời gian chờ thi hành án.
- Người đang chấp hành hình phạt tù mà không được hưởng án treo.

7.2.2. Nguyên tắc bầu cử bình đẳng

Đảm bảo tính khách quan, không thiên vị để mọi công dân đều có khả năng như nhau tham gia bầu cử và ứng cử; nghiêm cấm mọi sự phân biệt đối xử.

Nguyên tắc này thể hiện ở các nội dung sau:

- Bình đẳng trong quyền: Mọi công dân đều có quyền bầu cử và ứng cử như nhau không phân biệt...
- Mỗi công dân chỉ được ghi tên vào 01 danh sách cử tri.
- Mỗi người chỉ được ghi tên ứng cử ở 01 đơn vị bầu cử (của 01 cấp).

- Bình đẳng về giá trị phiếu bầu:
- Mỗi cử tri chỉ được bỏ 01 phiếu bầu (cho mỗi cấp HĐND) và 01 phiếu bầu ĐBQH.
- Giá trị phiếu bầu của mọi cử tri là như nhau, không có sự phân biệt.

- Bình đẳng giữa các ứng cử viên: Đảm bảo bình đẳng về quyền và nghĩa vụ.

- Bình đẳng trong xác định kết quả:
- Kết quả được tính trên số phiếu bầu hợp lệ.
- Cuộc bầu cử được công nhận khi có quá một nửa tổng số cử tri trong danh sách tham gia.
- Người trúng cử là người được quá nửa số phiếu hợp lệ VÀ đạt nhiều phiếu hơn.
- Lưu ý: Trường hợp nhiều người có số phiếu ngang nhau thì người nhiều tuổi hơn trúng cử.

- Bình đẳng trong phân bổ cơ cấu: Phải có sự phân bổ hợp lý cơ cấu, thành phần, số lượng đại biểu, đảm bảo tính đại diện của các vùng miền, dân tộc thiểu số, phụ nữ.

7.2.3. Nguyên tắc bầu cử trực tiếp

Nội dung cơ bản: Cử tri tín nhiệm ai thì bầu thẳng cho người đó làm đại biểu. Kết quả bầu cử được tính trực tiếp trên số phiếu cử tri, không qua một khâu trung gian nào (như "đại cử tri đoàn").

Về mặt kỹ thuật bỏ phiếu: Cử tri phải trực tiếp đi bầu, tự mình bỏ lá phiếu vào hòm phiếu.

- Luật quy định: Cử tri không được nhờ người khác bầu hộ, bầu thay, hoặc bầu bằng cách gửi thư.

Các trường hợp đặc biệt (vẫn đảm bảo "tự mình"):
- Trường hợp cử tri không thể tự viết phiếu: Được nhờ người khác viết hộ, nhưng PHẢI TỰ MÌNH bỏ phiếu. Người viết hộ phải đảm bảo bí mật phiếu bầu.
- Trường hợp cử tri vì khuyết tật không tự bỏ phiếu được: Được nhờ người khác bỏ phiếu vào hòm phiếu.
- Trường hợp cử tri ốm đau, già yếu, khuyết tật (không đến phòng bỏ phiếu được): Tổ bầu cử mang hòm phiếu phụ và phiếu bầu đến chỗ ở/chỗ điều trị của cử tri.
- Trường hợp cử tri đang bị tạm giam, tạm giữ, ở cơ sở giáo dục/cai nghiện bắt buộc: Tổ bầu cử mang hòm phiếu phụ đến tận nơi.

7.2.4. Nguyên tắc bỏ phiếu kín

Nội dung: Bảo đảm cho cử tri tự do lựa chọn người mình tín nhiệm mà không bị tác động bởi yếu tố bên ngoài. Việc cử tri bầu ai, không bầu ai đều được bảo đảm bí mật.

Thể hiện:
- Cử tri viết phiếu bầu trong khu vực riêng, không ai được xem (kể cả thành viên Tổ bầu cử).
- Không ai được biết và can thiệp vào việc viết phiếu bầu của cử tri.
- Cử tri tự mình bỏ phiếu vào hòm phiếu.

Lưu ý phân biệt các nguyên tắc bầu cử

Bốn nguyên tắc này có mối quan hệ chặt chẽ nhưng cần phân biệt rõ. Sinh viên hay nhầm lẫn giữa "Trực tiếp" và "Kín" vì cả hai đều liên quan đến hành vi bỏ phiếu của cử tri.

7.3. Tiến trình của một cuộc bầu cử

Quốc hội, HĐND các cấp có nhiệm kỳ 05 năm. Trước khi hết nhiệm kỳ phải tổ chức bầu cử nhiệm kỳ mới. Nội dung này trình bày tiến trình bầu cử đại biểu Quốc hội (ĐBQH) ở Việt Nam.

7.3.1. Ấn định ngày bầu cử

Quốc hội khóa mới phải được bầu xong 60 ngày trước khi Quốc hội khóa cũ hết nhiệm kỳ.

Cơ quan ấn định: Ủy ban Thường vụ Quốc hội (UBTVQH).

Thời gian công bố: Chậm nhất là 105 ngày trước ngày bầu cử. (Giáo trình cũng đề cập 115 ngày ở mục 7.2.1, cần lưu ý).

Đây là công đoạn đầu tiên, khởi động mọi công việc liên quan đến bầu cử.

7.3.2. Thành lập các tổ chức phụ trách bầu cử, đơn vị bầu cử

Quá trình chuẩn bị kéo dài khoảng 4 tháng.

A. Các tổ chức phụ trách bầu cử (từ cao xuống thấp):

1. Hội đồng bầu cử quốc gia:
- Do Quốc hội thành lập.
- Nhiệm vụ: Tổ chức bầu cử ĐBQH; chỉ đạo, hướng dẫn bầu cử HĐND các cấp.

2. Uỷ ban bầu cử (cấp tỉnh):
- Do UBND cấp tỉnh thành lập (sau khi thống nhất với TT.HĐND và UBMTTQ).
- Nhiệm vụ: Chỉ đạo tổ chức bầu cử ĐBQH trên địa bàn tỉnh.

3. Ban bầu cử (ở các đơn vị bầu cử):
- Do UBND cấp tỉnh thành lập.
- Nhiệm vụ: Kiểm tra, đôn đốc công tác tổ chức bầu cử trong phạm vi đơn vị.

4. Tổ bầu cử (ở các khu vực bỏ phiếu):
- Phụ trách công việc cụ thể tại khu vực bỏ phiếu (phát phiếu, quản lý hòm phiếu, kiểm phiếu...).

B. Các đơn vị lãnh thổ phục vụ bầu cử:

1. Đơn vị bầu cử:
- Mục đích: Phân chia lãnh thổ để bầu đại biểu và xác định kết quả trúng cử.
- Cơ sở phân chia: Tổng số ĐBQH, số dân, đảm bảo cân đối giữa các đơn vị hành chính.
- Thẩm quyền ấn định: Ủy ban Thường vụ Quốc hội.

2. Khu vực bỏ phiếu:
- Mục đích: Tạo sự thuận tiện cho người dân khi đi bỏ phiếu.
- Quy mô: Mỗi đơn vị cấp xã có thể có nhiều khu vực, dân số từ 300 - 4000 cử tri.
- Thẩm quyền xác định: UBND cấp xã.

7.3.3. Lập danh sách cử tri

Phải đảm bảo nguyên tắc phổ thông, công khai, minh bạch, chính xác.

Nguyên tắc: Mỗi công dân chỉ được ghi tên vào 01 danh sách cử tri (nơi mình thường trú hoặc tạm trú).

Cơ quan lập danh sách:
- UBND cấp xã (lập theo từng khu vực bỏ phiếu).
- Chỉ huy đơn vị (đối với đơn vị vũ trang nhân dân).

Niêm yết và Khiếu nại:
- Danh sách được niêm yết công khai chậm nhất là 40 ngày trước ngày bầu cử.
- Mục đích: Để Nhân dân kiểm tra, phát hiện sai sót.
- Khiếu nại: Trong thời hạn 30 ngày (kể từ ngày niêm yết), công dân có quyền khiếu nại. Cơ quan lập danh sách phải giải quyết trong 05 ngày. Nếu không đồng ý, có quyền khởi kiện tại Tòa án nhân dân.

7.3.4. Lập danh sách người ứng cử

Công dân Việt Nam từ đủ 21 tuổi trở lên có quyền ứng cử (tự ứng cử hoặc được giới thiệu).

Các trường hợp không được ứng cử:
- Đang bị tước quyền ứng cử theo bản án.
- Đang chấp hành hình phạt tù.
- Đang bị hạn chế hoặc mất năng lực hành vi dân sự.
- Đã chấp hành xong bản án nhưng chưa được xóa án tích.
- Đang bị khởi tố bị can; đang chấp hành biện pháp xử lý hành chính (đưa vào cơ sở giáo dục, cai nghiện...).

Quy trình Hiệp thương (do Mặt trận Tổ quốc Việt Nam chủ trì):

Đây là quy trình then chốt để lựa chọn, lập danh sách ứng cử viên chính thức. Gồm 3 hội nghị:

- Hội nghị hiệp thương lần thứ nhất (chậm nhất 85 ngày trước ngày bầu cử):
- Mục đích: Thỏa thuận về cơ cấu, thành phần, số lượng ĐBQH của các cơ quan, tổ chức, đơn vị (trên cơ sở dự kiến của UBTVQH).

- Hội nghị hiệp thương lần thứ hai (chậm nhất 60 ngày trước ngày bầu cử):
- Mục đích: Thỏa thuận lập danh sách sơ bộ những người ứng cử.
- Hoạt động tiếp theo: Gửi lấy ý kiến cử tri nơi cư trú (và nơi công tác, nếu có).

- Hội nghị hiệp thương lần thứ ba (chậm nhất 35 ngày trước ngày bầu cử):
- Mục đích: Lựa chọn, lập danh sách chính thức những người ứng cử (dựa trên kết quả lấy ý kiến cử tri).

Danh sách chính thức này được chuyển tới Hội đồng bầu cử quốc gia để lập và công bố.

Sơ đồ tóm tắt các mốc thời gian quan trọng (Tiến trình bầu cử)

Để dễ nhớ, sinh viên cần nắm vững các mốc thời gian "lùi" quan trọng, tính từ Ngày bầu cử (Ngày N):

7.3.5. Vận động bầu cử

Thời gian: Bắt đầu từ ngày công bố danh sách chính thức và kết thúc trước thời điểm bỏ phiếu 24 giờ.

Mục đích: Ứng cử viên thể hiện bản thân và chương trình hành động của mình để thu hút phiếu bầu.

Hai hình thức:
1. Tham gia các hội nghị tiếp xúc cử tri (do Ban thường trực UBMTTQ cấp tỉnh tổ chức) để trình bày chương trình hành động và trao đổi với cử tri.
2. Trả lời trên các phương tiện thông tin đại chúng khi được phỏng vấn.

7.3.6. Bỏ phiếu, kiểm phiếu, công bố kết quả và thẩm tra tư cách đại biểu trúng cử

1. Bỏ phiếu:
- Thời gian: Thường bắt đầu từ 7 giờ sáng tới 7 giờ tối (có thể muộn hơn nhưng không quá 9 giờ tối).

2. Kiểm phiếu:
- Tiến hành ngay khi cuộc bỏ phiếu kết thúc.
- Phải có sự chứng kiến của hai cử tri (không phải thành viên Tổ bầu cử).
- Người ứng cử, đại diện cơ quan giới thiệu, phóng viên báo chí được quyền chứng kiến.

3. Công bố kết quả và Thẩm tra tư cách:
- Kết quả ở đơn vị bầu cử được chuyển lên Hội đồng bầu cử quốc gia.
- Hội đồng bầu cử quốc gia sẽ thẩm tra, xác nhận kết quả và công nhận tư cách của người trúng cử, công bố kết quả bầu cử.
- Hội đồng bầu cử quốc gia cấp giấy chứng nhận đại biểu Quốc hội khóa mới cho người trúng cử.

7.4. Việc bãi nhiệm đại biểu.

Áp dụng khi đại biểu Quốc hội không còn xứng đáng với sự tín nhiệm của nhân dân.

Các hình thức bãi nhiệm/mất tư cách:

1. Bãi nhiệm do Quốc hội:
- Do UBTVQH trình Quốc hội.
- Đại biểu bị đề nghị bãi nhiệm có thể phát biểu ý kiến.
- Quốc hội bỏ phiếu bãi nhiệm, phải được ít nhất 2/3 tổng số đại biểu Quốc hội tán thành.

2. Bãi nhiệm do cử tri:
- Việc bãi nhiệm được tiến hành theo trình tự do UBTVQH quy định.

3. Tạm đình chỉ việc thực hiện nhiệm vụ:
- Khi đại biểu bị khởi tố bị can.
- Thẩm quyền: UBTVQH quyết định.

4. Đương nhiên mất quyền đại biểu Quốc hội:
- Khi đại biểu bị Tòa án kết án.
- Hiệu lực: Kể từ ngày bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật.

Các trường hợp khác:

- Chuyển sinh hoạt: Nếu đại biểu chuyển công tác đến tỉnh/thành phố khác thì được chuyển sinh hoạt đến Đoàn ĐBQH nơi mình nhận công tác.

- Xin thôi làm nhiệm vụ đại biểu:
- Lý do: Vì sức khỏe hoặc vì lý do khác mà không thể đảm đương nhiệm vụ.
- Thẩm quyền chấp nhận: Quốc hội quyết định (tại kỳ họp), hoặc UBTVQH (giữa hai kỳ họp, sau đó báo cáo Quốc hội).