1. Thương nhân và nguyên tắc hoạt động thương mại

Thương nhân là chủ thể nòng cốt của quan hệ pháp luật thương mại, thực hiện các hành vi thương mại một cách thường xuyên và độc lập.

Thương nhân

Tổ chức kinh tế được thành lập hợp pháp, cá nhân hoạt động thương mại một cách độc lập, thường xuyên và có đăng ký kinh doanh.

Các cá nhân hành nghề độc lập như luật sư, công chứng viên hay bác sĩ mở phòng khám không phải là thương nhân vì chỉ đăng ký hành nghề.

• Nguyên tắc bình đẳng pháp lý: mọi thương nhân thuộc các thành phần kinh tế đều bình đẳng trước pháp luật trong hoạt động thương mại.
• Nguyên tắc tự do thỏa thuận: các bên tự do cam kết, thỏa thuận điều khoản hợp đồng miễn không vi phạm điều cấm và đạo đức xã hội.
• Nguyên tắc áp dụng tập quán: áp dụng thói quen đã thiết lập giữa các bên; nếu không có thì áp dụng tập quán thương mại phù hợp.
• Bảo vệ quyền người tiêu dùng: thương nhân có nghĩa vụ cung cấp thông tin trung thực và chịu trách nhiệm về chất lượng hàng hóa, dịch vụ.
• Thừa nhận giá trị thông điệp dữ liệu: thông điệp dữ liệu điện tử đáp ứng các điều kiện luật định có giá trị pháp lý tương đương văn bản.

Thứ tự áp dụng văn bản pháp luật ưu tiên Luật Thương mại, tiếp đến luật chuyên ngành và cuối cùng là các quy định chung của Bộ luật Dân sự.

2. Hoạt động thương mại và chế tài thương mại

Hoạt động thương mại bao gồm các giao dịch mua bán, cung ứng dịch vụ cùng các hình thức hỗ trợ thúc đẩy phân phối sản phẩm trên thị trường.

• Bốn nhóm hoạt động thương mại
  • Mua bán hàng hóa: chuyển giao quyền sở hữu và nhận thanh toán
  • Cung ứng dịch vụ: thực hiện công việc nghề nghiệp hưởng thù lao
  • Trung gian thương mại: đại diện, môi giới, ủy thác và đại lý
  • Xúc tiến thương mại: khuyến mại, quảng cáo, hội chợ triển lãm

Khi có hành vi vi phạm hợp đồng thương mại xảy ra, bên bị vi phạm có quyền áp dụng các chế tài tài phán hoặc chế tài tự bảo vệ tương ứng.

Chế tài thương mại gồm buộc thực hiện đúng hợp đồng, phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại, tạm ngừng, đình chỉ hoặc hủy bỏ hợp đồng.

• Phạt vi phạm: chỉ được áp dụng khi các bên có thỏa thuận trước trong hợp đồng; mức phạt do các bên thỏa thuận theo luật định.
• Bồi thường thiệt hại: phát sinh khi có hành vi vi phạm, có thiệt hại thực tế và có mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa vi phạm và thiệt hại.
• Miễn trách nhiệm vi phạm: áp dụng khi có thỏa thuận miễn trừ, do sự kiện bất khả kháng hoặc hoàn toàn do lỗi của bên vi phạm.

Thời hiệu khởi kiện áp dụng đối với các tranh chấp thương mại thông thường là hai năm kể từ thời điểm quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm.

1. Chống cạnh tranh không lành mạnh

Hành vi cạnh tranh không lành mạnh là hành vi đi ngược lại các chuẩn mực đạo đức kinh doanh, gây thiệt hại đến quyền lợi của đối thủ.

• Xâm phạm thông tin bí mật kinh doanh dưới mọi hình thức trái phép.
• Ép buộc khách hàng, đối tác kinh doanh của doanh nghiệp khác.
• Cung cấp thông tin không trung thực nhằm gièm pha doanh nghiệp khác.
• Gây rối hoạt động kinh doanh hợp pháp của doanh nghiệp đối thủ.
• Lôi kéo khách hàng bất chính bằng hình thức chỉ dẫn gây nhầm lẫn.
• Quảng cáo, khuyến mại gian dối nhằm đánh lừa người tiêu dùng.
• Tổ chức hoạt động kinh doanh đa cấp bất chính, trái quy định pháp luật.

Các hành vi cạnh tranh không lành mạnh bị nghiêm cấm đối với mọi chủ thể kinh doanh mà không phụ thuộc vào quy mô thị phần của họ.

Doanh nghiệp bị hành vi cạnh tranh không lành mạnh xâm hại có quyền yêu cầu cơ quan quản lý cạnh tranh xử lý hoặc khởi kiện ra Tòa án.

2. Kiểm soát hành vi hạn chế cạnh tranh

Hành vi hạn chế cạnh tranh làm giảm, sai lệch hoặc cản trở sự cạnh tranh công bằng trên thị trường liên quan.

• Thỏa thuận hạn chế cạnh tranh

  Hành vi thống nhất hành động giữa các doanh nghiệp nhằm ấn định giá, chia thị phần hoặc ngăn cản đối thủ mới.

• Lạm dụng vị trí thống lĩnh

  Doanh nghiệp có sức mạnh thị trường bán hàng dưới giá thành, áp đặt giá bán vô lý hoặc ngăn cản thị trường phát triển.

• Lạm dụng vị trí độc quyền

  Doanh nghiệp không có đối thủ cạnh tranh đơn phương áp đặt điều kiện bất lợi hoặc từ chối giao kết hợp đồng vô lý.

• Tập trung kinh tế kiểm soát

  Hình thức sáp nhập, hợp nhất, mua lại doanh nghiệp hoặc liên doanh làm biến đổi cấu trúc cạnh tranh thị trường.

Thỏa thuận ngăn cản doanh nghiệp khác tham gia thị trường hoặc thông đồng đấu thầu là các hành vi bị cấm mặc nhiên không cần xét thị phần.

Tập trung kinh tế gây tác động hoặc có khả năng gây tác động hạn chế cạnh tranh một cách đáng kể sẽ bị pháp luật cấm thực hiện.

Nội dung này được phân tích chi tiết trong học phần Pháp luật đại cương - Áp dụng cho tất cả các Trường Đại học.

1. Khái niệm và nguyên tắc ngân sách nhà nước

Ngân sách nhà nước là kế hoạch tài chính cơ bản bảo đảm nguồn lực thực hiện các nhiệm vụ kinh tế, chính trị và xã hội của Nhà nước.

Ngân sách nhà nước

Toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định.

Quỹ ngân sách thuộc quyền sở hữu chung của toàn dân do Nhà nước thống nhất đại diện quản lý và định đoạt theo luật định.

• Nguyên tắc cân đối thu chi: tổng số thu từ thuế, phí, lệ phí phải lớn hơn chi thường xuyên để dành nguồn cho chi đầu tư phát triển.
• Nguyên tắc thống nhất quản lý: ngân sách nhà nước được quản lý thống nhất theo nguyên tắc tập trung dân chủ, công khai và minh bạch.
• Nguyên tắc phân cấp quản lý: phân định rõ nguồn thu, nhiệm vụ chi giữa ngân sách trung ương và ngân sách các cấp chính quyền địa phương.
• Thời hạn năm ngân sách: năm ngân sách bắt đầu từ ngày 01 tháng 01 và kết thúc vào ngày 31 tháng 12 năm dương lịch.

Quốc hội quyết định dự toán ngân sách nhà nước và phân bổ ngân sách trung ương; Hội đồng nhân dân các cấp quyết định dự toán ngân sách địa phương.

2. Thu chi và phân cấp quản lý ngân sách

Cơ cấu thu chi phản ánh sự phân chia nguồn lực tài chính giữa cấp trung ương và các cấp chính quyền địa phương.

Mọi khoản chi ngân sách nhà nước chỉ được thực hiện khi có trong dự toán được duyệt và có lệnh chuẩn chi của thủ trưởng đơn vị.

Chính quyền địa phương không được tự ý ban hành các khoản thu trái luật để bù đắp thâm hụt ngân sách địa phương.

Hệ thống Kho bạc Nhà nước thực hiện việc kiểm soát chi và giải ngân thanh toán các khoản chi theo đúng quy định hiện hành.

1. Khái niệm và hệ thống các loại thuế

Thuế là khoản nộp bắt buộc mang tính quyền lực công mà các tổ chức, cá nhân phải thực hiện đối với Nhà nước.

Thuế

Khoản nộp ngân sách nhà nước bắt buộc của tổ chức, hộ gia đình, hộ kinh doanh, cá nhân theo quy định của các luật thuế.

Khoản thu thuế không mang tính hoàn trả trực tiếp và được nhà nước sử dụng để tài trợ cho các hàng hóa, dịch vụ công cộng.

• Ba nhóm sắc thuế chính
  • Thuế hàng hóa dịch vụ: thuế GTGT, tiêu thụ đặc biệt, xuất nhập khẩu
  • Thuế thu nhập trực thu: thuế thu nhập doanh nghiệp và cá nhân
  • Thuế tài sản: thuế tài nguyên và thuế sử dụng đất các loại

Thuế gián thu như thuế giá trị gia tăng được cấu thành vào giá bán hàng hóa, người tiêu dùng cuối cùng là người thực tế chịu thuế.

Thuế trực thu điều tiết trực tiếp vào phần thu nhập thực nhận của cá nhân và lợi nhuận kinh doanh của doanh nghiệp.

2. Căn cứ tính thuế và xử lý vi phạm thuế

Nghĩa vụ nộp thuế của mỗi chủ thể phụ thuộc vào quy mô phát sinh của cơ sở tính thuế và mức thuế suất tương ứng.

Căn cứ tính thuế phổ biến bằng cơ sở tính thuế nhân với thuế suất phần trăm quy định cho từng danh mục hàng hóa, dịch vụ.

• Vi phạm thủ tục thuế: chậm nộp hồ sơ khai thuế, không thông báo thay đổi thông tin đăng ký thuế → xử phạt vi phạm hành chính.
• Chậm nộp tiền thuế: nộp tiền thuế sau thời hạn luật định → tính tiền chậm nộp theo tỷ lệ phần trăm mỗi ngày.
• Hành vi khai sai: khai sai dẫn đến thiếu số tiền thuế phải nộp → bị truy thu đủ số thuế và xử phạt theo tỷ lệ số tiền thiếu.
• Hành vi trốn thuế: gian lận chứng từ, không xuất hóa đơn bán hàng → phạt tiền nhiều lần số thuế trốn hoặc truy cứu hình sự.

Việc kê khai, nộp thuế và quyết toán thuế hiện nay được thực hiện tự động qua hệ thống thuế điện tử quốc gia.

1. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam

Ngân hàng Nhà nước Việt Nam là cơ quan ngang bộ của Chính phủ, giữ vị trí ngân hàng trung ương duy nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

• Thực thi chính sách tiền tệ

  Điều hành lãi suất, tỷ giá hối đoái và cung ứng tiền nhằm ổn định giá trị đồng tiền quốc gia.

• Độc quyền phát hành tiền

  In đúc, bảo quản, phát hành và tiêu hủy tiền giấy, tiền kim loại phục vụ lưu thông tiền tệ.

• Ngân hàng của các ngân hàng

  Cung ứng nghiệp vụ thanh toán, nhận tiền gửi dự trữ bắt buộc và tái cấp vốn cho tổ chức tín dụng.

• Quản lý ngoại hối nhà nước

  Xây dựng dự trữ ngoại hối quốc gia và quản lý hoạt động vay trả nợ nước ngoài của doanh nghiệp.

Ngân hàng Nhà nước không thực hiện hoạt động kinh doanh tìm kiếm lợi nhuận trực tiếp với công chúng hoặc các tổ chức kinh tế thông thường.

Thống đốc Ngân hàng Nhà nước là thành viên Chính phủ, chịu trách nhiệm quản lý nhà nước về tiền tệ và hoạt động ngân hàng.

2. Tổ chức tín dụng và nghiệp vụ ngân hàng

Tổ chức tín dụng là doanh nghiệp đặc thù kinh doanh có điều kiện trong lĩnh vực tiền tệ và dịch vụ tài chính.

Tổ chức tín dụng phi ngân hàng không được cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản của khách hàng.

Tổ chức tín dụng phải trích lập dự phòng rủi ro và duy trì tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu theo chuẩn mực quốc tế.

Sinh viên có thể luyện tập dạng câu hỏi tổng hợp tại Trắc nghiệm chương 7 - Pháp luật đại cương cho mọi Trường để củng cố kiến thức toàn diện.