Tóm tắt kiến thức chương 5 Kinh tế vĩ mô ĐH Ngoại thương FTU

Chương 5: TỔNG CẦU VÀ TỔNG CUNG

Nền kinh tế tăng trưởng nhờ gia tăng lực lượng lao động, tư bản và tiến bộ công nghệ. Tuy nhiên, quá trình này trải qua nhiều giai đoạn (pha) của chu kỳ kinh tế.

• Suy thoái: Sản lượng và thu nhập giảm, thất nghiệp tăng.
   
• Khủng hoảng: Suy thoái ở mức nghiêm trọng.
   
• Phát triển quá nóng: Sản lượng vượt tiềm năng, lạm phát cao.

Mô hình tổng cầu ($AD$) và tổng cung ($AS$) được dùng để lý giải biến động kinh tế và đề xuất chính sách.

I. NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA BIẾN ĐỘNG KINH TẾ

Hầu hết các nền kinh tế đều biến động, và các biến động này có chung đặc điểm cơ bản.

1. Biến động kinh tế diễn ra bất thường và không biết trước

Mặc dù gọi là "chu kỳ," biến động kinh tế không có tính quy luật và khó dự đoán.

Ví dụ: Khó dự đoán chính xác GDP Việt Nam giai đoạn 2000-2013.

2. Phần lớn các biến số vĩ mô cùng biến động

GDP thực tế là thước đo chính. Khi kinh tế biến động, hầu hết các chỉ số thu nhập, chi tiêu, sản xuất đều thay đổi cùng chiều nhưng mức độ khác nhau.

Từ khoá: GDP thực tế, biến số vĩ mô, cùng biến động.

Lưu ý: Đầu tư là chỉ tiêu biến động nhiều nhất.

3. Khi sản lượng giảm, thất nghiệp tăng lên

Mối quan hệ tỷ lệ nghịch giữa GDP và thất nghiệp.

• GDP giảm $\implies$ Sản xuất giảm $\implies$ Nhu cầu lao động giảm $\implies$ Thất nghiệp tăng.
   
• GDP tăng $\implies$ Sản xuất tăng $\implies$ Nhu cầu lao động tăng $\implies$ Thất nghiệp giảm.

II. MÔ HÌNH TỔNG CẦU VÀ TỔNG CUNG

1. Tổng cầu

1.1. Khái niệm

Tổng cầu ($AD$): Tổng khối lượng hàng hóa và dịch vụ sản xuất trong nước mà các tác nhân kinh tế (hộ gia đình, doanh nghiệp, Chính phủ, nước ngoài) có khả năng và sẵn sàng mua tại mỗi mức giá, các yếu tố khác không đổi.

Công thức:

$AD = C + I + G + NX = C + I + G + (X - M)$

Trong đó:

• $C$ (Tiêu dùng): Chi tiêu của hộ gia đình (lương thực, dịch vụ...).
   
• $I$ (Đầu tư): Chi tiêu của doanh nghiệp (nhà xưởng, thiết bị), mua nhà ở mới của dân cư, thay đổi hàng tồn kho.
   
• $G$ (Chi tiêu Chính phủ): Chi tiêu của Chính phủ cho hàng hóa, dịch vụ hiện tại và tương lai (đường sá, cầu cống...).
   
• $X$ (Xuất khẩu): Hàng hóa sản xuất trong nước bán ra nước ngoài.
   
• $M$ (Nhập khẩu): Hàng hóa sản xuất ở nước ngoài được dân trong nước mua.

1.2. Đường tổng cầu ($AD$)

Thể hiện tổng lượng hàng hóa và dịch vụ được mua ở mỗi mức giá.

Đặc điểm đường $AD$:

• Trục tung: Mức giá chung (CPI hoặc chỉ số điều chỉnh GDP).
   
• Trục hoành: Sản lượng thực tế (GDP thực tế).
   
• Độ dốc: Dốc xuống từ trái qua phải (quan hệ tỷ lệ nghịch giữa mức giá và tổng chi tiêu).
   
• Giả định: Các yếu tố khác (thu nhập, tài sản, dân số...) không đổi khi xây dựng đường $AD$.
   
• Thời gian: Thường là một năm, có thể thay đổi tùy phân tích.

* $AD$ dốc xuống do 3 hiệu ứng: (Giả định $G$ cố định)

Cả ba hiệu ứng đều cho thấy quan hệ tỷ lệ nghịch giữa mức giá và tổng cầu.

* Sự di chuyển và dịch chuyển của đường tổng cầu $AD$:

• Di chuyển dọc đường $AD$: Do thay đổi của mức giá chung, các yếu tố khác không đổi. 
  Ví dụ: Mức giá giảm từ $P_0$ xuống $P_1$ $\implies$ Lượng cầu tăng từ $Y_0$ đến $Y_1$ (di chuyển từ điểm A sang B trên cùng một đường $AD$).
   
• Dịch chuyển đường $AD$: Do thay đổi của các yếu tố khác ngoài mức giá. 
  - Dịch sang phải: Tổng cầu tăng. 
  - Dịch sang trái: Tổng cầu giảm.

Các yếu tố làm dịch chuyển đường $AD$:

• Thay đổi trong Tiêu dùng ($C$): 
  - Kỳ vọng thu nhập tương lai tăng $\implies$ $C$ tăng $\implies$ $AD$ dịch phải. 
  - Kỳ vọng lạm phát tăng $\implies$ Mua sắm hiện tại tăng $\implies$ $C$ tăng $\implies$ $AD$ dịch phải. 
  - Giảm thuế thu nhập cá nhân $\implies$ Thu nhập khả dụng tăng $\implies$ $C$ tăng $\implies$ $AD$ dịch phải. 
  - Giá trị tài sản (cổ phiếu, bất động sản) tăng $\implies$ $C$ tăng $\implies$ $AD$ dịch phải.
   
• Thay đổi trong Đầu tư ($I$): 
  - Lãi suất thực tế giảm $\implies$ $I$ tăng $\implies$ $AD$ dịch phải. 
  - Kỳ vọng về triển vọng kinh tế tốt $\implies$ $I$ tăng $\implies$ $AD$ dịch phải. 
  - Giảm thuế kinh doanh $\implies$ $I$ tăng $\implies$ $AD$ dịch phải. 
  - Chính sách hỗ trợ lãi suất của Chính phủ $\implies$ $I$ tăng $\implies$ $AD$ dịch phải.
   
• Thay đổi trong Chi tiêu Chính phủ ($G$): 
  - Chính phủ tăng chi tiêu (ví dụ: xây dựng cơ sở hạ tầng) $\implies$ $G$ tăng $\implies$ $AD$ dịch phải. 
  - Chính phủ giảm chi tiêu $\implies$ $G$ giảm $\implies$ $AD$ dịch trái.
   
• Thay đổi trong Xuất khẩu ròng ($NX$): 
  - Thu nhập quốc gia ở nước ngoài tăng $\implies$ Xuất khẩu ($X$) tăng $\implies$ $NX$ tăng $\implies$ $AD$ dịch phải. 
  - Đồng nội tệ giảm giá (phá giá) $\implies$ Hàng nội rẻ hơn tương đối $\implies$ $X$ tăng, $M$ giảm $\implies$ $NX$ tăng $\implies$ $AD$ dịch phải.

Lưu ý quan trọng: Phân biệt rõ ràng giữa di chuyển dọc đường $AD$ (do thay đổi mức giá) và dịch chuyển đường $AD$ (do thay đổi các yếu tố $C$, $I$, $G$, $NX$ không phụ thuộc trực tiếp vào mức giá hiện tại).

2. Tổng cung

2.1. Khái niệm

Tổng cung ($AS$): Toàn bộ lượng hàng hóa và dịch vụ (sản lượng thực) mà các doanh nghiệp trong nước sẵn sàng và có khả năng sản xuất và cung ứng tại mỗi mức giá trong một khoảng thời gian nhất định.

Thành phần của tổng cung:

• Hàng hóa tiêu dùng.
   
• Tư liệu sản xuất.
   
• Hàng hóa công cộng.
   
• Hàng hóa thương mại (xuất khẩu).

2.2. Đường tổng cung ($AS$)

Thể hiện mối quan hệ giữa lượng tổng cung và mức giá chung.

Có hai loại:

• Đường tổng cung dài hạn ($LRAS$): Mọi yếu tố linh hoạt.
   
• Đường tổng cung ngắn hạn ($SRAS$): Chỉ lao động thay đổi, các yếu tố sản xuất khác cố định.

2.2.1. Đường tổng cung dài hạn ($LRAS$)

Trong dài hạn, sản lượng không phụ thuộc vào mức giá, mà phụ thuộc vào khả năng sản xuất của nền kinh tế (lao động, tư bản, tài nguyên, công nghệ).

Đặc điểm đường $LRAS$:

• Là một đường thẳng đứng tại mức sản lượng tiềm năng ($Y^*$).
   
• Sản lượng tiềm năng: Mức sản lượng tối đa đạt được khi toàn dụng nhân công (tồn tại thất nghiệp tự nhiên).

* Sự dịch chuyển của đường $LRAS$: Xảy ra khi có thay đổi làm thay đổi sản lượng tiềm năng.

Các yếu tố làm dịch chuyển $LRAS$:

• Lao động ($L$): 
  - Tăng nhập cư $\implies$ $L$ tăng $\implies$ $Y^*$ tăng $\implies$ $LRAS$ dịch phải. 
  - Nhiều người rời bỏ nền kinh tế $\implies$ $L$ giảm $\implies$ $Y^*$ giảm $\implies$ $LRAS$ dịch trái. 
  - Tỷ lệ thất nghiệp tự nhiên giảm $\implies$ $L$ hiệu dụng tăng $\implies$ $Y^*$ tăng $\implies$ $LRAS$ dịch phải.
   
• Tư bản ($K$): 
  - Tăng khối lượng tư bản (máy móc, nhà xưởng) $\implies$ Năng suất tăng $\implies$ $Y^*$ tăng $\implies$ $LRAS$ dịch phải. 
  - Giảm khối lượng tư bản $\implies$ Năng suất giảm $\implies$ $Y^*$ giảm $\implies$ $LRAS$ dịch trái.
   
• Tài nguyên thiên nhiên ($N$): 
  - Phát hiện mỏ khoáng sản mới $\implies$ $N$ tăng $\implies$ $Y^*$ tăng $\implies$ $LRAS$ dịch phải. 
  - Thiên tai, thời tiết xấu kéo dài $\implies$ $N$ giảm/Khả năng khai thác giảm $\implies$ $Y^*$ giảm $\implies$ $LRAS$ dịch trái.
   
• Tri thức công nghệ ($A$): 
  - Phát minh công nghệ mới $\implies$ Năng suất tăng $\implies$ $Y^*$ tăng $\implies$ $LRAS$ dịch phải.

2.2.2. Đường tổng cung ngắn hạn ($SRAS$)

Trong ngắn hạn, mức giá chung tăng/giảm sẽ làm lượng tổng cung tăng/giảm. Mối quan hệ tỷ lệ thuận.

Đặc điểm đường $SRAS$:

• Dốc lên từ trái qua phải.
   
• Thường biểu diễn dạng đường thẳng cho đơn giản, nhưng thực tế là đường cong parabol dốc lên. 
  - Khi sản lượng thấp (dưới $Y_0$ nào đó): Đường $SRAS$ thoải, một sự tăng nhỏ của giá cũng làm sản lượng tăng mạnh (do còn nhiều nguồn lực nhàn rỗi). 
  - Khi sản lượng cao (vượt $Y_0$): Đường $SRAS$ dốc đứng, một sự tăng nhỏ của sản lượng cũng làm giá tăng mạnh (do tận dụng hết năng lực, chi phí biên tăng cao).

* $AS$ dốc lên được giải thích theo các lý thuyết:

* Sự di chuyển và dịch chuyển của đường tổng cung ngắn hạn $SRAS$:

• Di chuyển dọc đường $SRAS$: Do thay đổi của mức giá chung.
   
• Dịch chuyển đường $SRAS$: Do thay đổi của các yếu tố khác ngoài mức giá, chủ yếu liên quan đến chi phí sản xuất hoặc khả năng sản xuất. 
  - Chi phí sản xuất: 
  - Chi phí đầu vào (nguyên vật liệu, tiền lương danh nghĩa, thuế đầu vào) giảm $\implies$ Lợi nhuận tăng $\implies$ $SRAS$ dịch phải (tăng cung). 
  - Chi phí đầu vào tăng $\implies$ $SRAS$ dịch trái (giảm cung). 
  - Khả năng sản xuất (các yếu tố làm dịch chuyển $LRAS$ cũng làm dịch chuyển $SRAS$ theo cùng hướng): 
  - Lao động, tư bản, công nghệ, tài nguyên thiên nhiên tăng/cải thiện $\implies$ $SRAS$ dịch phải. 
  - Các yếu tố trên giảm/xấu đi $\implies$ $SRAS$ dịch trái. 
  - Kỳ vọng về mức giá ($P^e$): 
  - $P^e$ giảm $\implies$ Tiền lương danh nghĩa có xu hướng giảm $\implies$ Chi phí sản xuất giảm $\implies$ $SRAS$ dịch phải. 
  - $P^e$ tăng $\implies$ Tiền lương danh nghĩa có xu hướng tăng $\implies$ Chi phí sản xuất tăng $\implies$ $SRAS$ dịch trái.

Chú ý:

- Các yếu tố làm dịch chuyển $LRAS$ (thay đổi sản lượng tiềm năng) cũng sẽ làm dịch chuyển $SRAS$ theo cùng một hướng.

- Tuy nhiên, $SRAS$ có thể dịch chuyển ngay cả khi $LRAS$ không đổi. Ví dụ điển hình là sự thay đổi giá cả của các yếu tố đầu vào quan trọng (như giá dầu) hoặc thay đổi trong kỳ vọng về mức giá.

3. Xác định sản lượng và mức giá cân bằng

Cân bằng kinh tế vĩ mô: Khi lượng cầu hàng hóa bằng lượng cung hàng hóa trên tất cả các thị trường.

* Cân bằng dài hạn (Cân bằng sản lượng tiềm năng hay toàn dụng nhân công):

• Giao điểm của đường $AD$ và đường $LRAS$.
   
• Sản lượng cân bằng $Y_0 = Y^*$ (sản lượng tiềm năng).
   
• Tỷ lệ thất nghiệp $U_0 = U^*$ (thất nghiệp tự nhiên).
   
• Lạm phát không cao. Đây là trạng thái lý tưởng.
   
• Đường $SRAS$ cũng đi qua điểm cân bằng dài hạn này, nghĩa là mức giá kỳ vọng bằng mức giá thực tế.

* Cân bằng ngắn hạn:

• Giao điểm của đường $AD$ và đường $SRAS$, tại ($P_0, Y_0$).
   
• Thị trường có xu hướng tự điều chỉnh về điểm cân bằng: 
  - Nếu $P < P_0$: Dư cầu (thiếu hụt) $\implies$ Giá tăng, sản lượng tăng về $E(P_0, Y_0)$. 
  - Nếu $P > P_0$: Dư cung (dư thừa) $\implies$ Giá giảm, sản lượng điều chỉnh về $E(P_0, Y_0)$.

Lưu ý: Trạng thái cân bằng ngắn hạn không phải lúc nào cũng là tối ưu.

• Trường hợp 1: Suy thoái (Recessionary Gap / Output Gap âm) 
  - Sản lượng cân bằng $Y_0 < Y^*$ (sản lượng tiềm năng). 
  - Tỷ lệ thất nghiệp $U_0 > U^*$ (thất nghiệp tự nhiên). 
  - Nguồn lực chưa được sử dụng hết.
   
• Trường hợp 2: Phát triển quá nóng (Inflationary Gap / Output Gap dương) 
  - Sản lượng cân bằng $Y_0 > Y^*$ (sản lượng tiềm năng). 
  - Tỷ lệ thất nghiệp $U_0 < U^*$ (thất nghiệp tự nhiên). 
  - Áp lực lạm phát cao.

III. VẬN DỤNG MÔ HÌNH TỔNG CẦU - TỔNG CUNG ĐỂ GIẢI THÍCH BIẾN ĐỘNG KINH TẾ TRONG NGẮN HẠN

Giả định ban đầu: Nền kinh tế đang ở trạng thái cân bằng dài hạn ($Y = Y^*$, $AD$ cắt $LRAS$ và $SRAS$ tại cùng một điểm).

1. Những biến động do thay đổi của tổng cầu

1.1. Trường hợp tổng cầu tăng (cú sốc cầu mở rộng)

Nguyên nhân ví dụ: Doanh nghiệp, hộ gia đình lạc quan hơn (VD: Việt Nam gia nhập WTO năm 2007) $\implies$ $C, I$ tăng $\implies$ $AD$ dịch phải ($AD_0 \to AD_1$).

Trong ngắn hạn:

• Điểm cân bằng mới $E_1$.
   
• Sản lượng tăng (từ $Y^*$ đến $Y_1$, và $Y_1 > Y^*$).
   
• Mức giá tăng (từ $P_0$ đến $P_1$).
   
• Thất nghiệp giảm ($U < U^*$).
   
• Nền kinh tế phát triển quá nóng, lạm phát tăng.

Chính sách can thiệp của Chính phủ (để kiềm chế lạm phát):

• Mục tiêu: Đưa $AD_1$ về $AD_0$.
   
• Công cụ: Chính sách tài khóa (tăng thuế, giảm chi tiêu $G$) và/hoặc tiền tệ thắt chặt (tăng lãi suất để giảm $I$).
   
• Kết quả: $Y$ về $Y^*$, $P$ về $P_0$, kiềm chế lạm phát nhưng mất một phần sản lượng và việc làm so với $Y_1$.

Tự điều chỉnh của thị trường (nếu Chính phủ không can thiệp):

• Tại $E_1$ (với $Y_1 > Y^*$), thị trường lao động căng thẳng.
   
• Doanh nghiệp cạnh tranh thuê lao động $\implies$ Tiền lương danh nghĩa tăng $\implies$ Chi phí sản xuất tăng.
   
• Đường $SRAS$ dịch chuyển sang trái ($SRAS_0 \to SRAS_1$).
   
• Điểm cân bằng mới $E_2$: Sản lượng quay về $Y^*$, nhưng mức giá cao hơn ($P_2 > P_1$).

1.2. Trường hợp tổng cầu giảm (cú sốc cầu suy thoái)

Nguyên nhân ví dụ: Doanh nghiệp, hộ gia đình bi quan về triển vọng kinh tế $\implies$ $C, I$ giảm $\implies$ $AD$ dịch trái ($AD_0 \to AD_1$).

Trong ngắn hạn:

• Điểm cân bằng mới $E_1$.
   
• Sản lượng giảm (từ $Y^*$ đến $Y_1$, và $Y_1 < Y^*$).
   
• Mức giá giảm (từ $P_0$ đến $P_1$).
   
• Thất nghiệp tăng ($U > U^*$).
   
• Nền kinh tế suy thoái.

Chính sách can thiệp của Chính phủ (để chống suy thoái):

• Mục tiêu: Đưa $AD_1$ về $AD_0$.
   
• Công cụ: Chính sách tài khóa (giảm thuế, tăng chi tiêu $G$) và/hoặc tiền tệ nới lỏng (giảm lãi suất để tăng $I$).
   
• Kết quả: $Y$ về $Y^*$, $P$ về $P_0$, phục hồi sản lượng và việc làm.

Tự điều chỉnh của thị trường (nếu Chính phủ không can thiệp):

• Tại $E_1$ (với $Y_1 < Y^*$), thất nghiệp cao.
   
• Áp lực làm tiền lương danh nghĩa giảm $\implies$ Chi phí sản xuất giảm.
   
• Đường $SRAS$ dịch chuyển sang phải ($SRAS_0 \to SRAS_1$).
   
• Điểm cân bằng mới $E_2$: Sản lượng quay về $Y^*$, nhưng mức giá thấp hơn ($P_2 < P_1$).

Kết luận về biến động tổng cầu:

• Ngắn hạn: Thay đổi tổng cầu làm thay đổi cả sản lượng và mức giá.
   
• Dài hạn: Thay đổi tổng cầu chỉ làm thay đổi mức giá, sản lượng quay về mức tiềm năng.

2. Những biến động do thay đổi tổng cung

Tập trung vào trường hợp tổng cung giảm (cú sốc cung bất lợi), vì tổng cung tăng là trạng thái tốt (sản lượng tăng, giá giảm).

* Trường hợp tổng cung giảm (cú sốc cung bất lợi)

Nguyên nhân ví dụ: Giá nguyên vật liệu nhập khẩu tăng, thời tiết xấu, công đoàn đòi tăng lương mạnh $\implies$ Chi phí sản xuất tăng $\implies$ $SRAS$ dịch trái ($SRAS_0 \to SRAS_1$).

Trong ngắn hạn:

• Điểm cân bằng mới $E_1$.
   
• Sản lượng giảm (từ $Y^*$ đến $Y_1$, và $Y_1 < Y^*$).
   
• Mức giá tăng (từ $P_0$ đến $P_1$).
   
• Thất nghiệp tăng ($U > U^*$).
   
• Nền kinh tế rơi vào tình trạng đình lạm (stagflation): lạm phát kèm suy thoái và thất nghiệp cao.

Chính sách can thiệp của Chính phủ (Đối mặt với sự đánh đổi):

• Chọn mục tiêu chống suy thoái (ổn định sản lượng $Y$): 
  - Mục tiêu: Đưa $Y_1$ về $Y^*$. 
  - Công cụ: Chính sách tài khóa và/hoặc tiền tệ nới lỏng $\implies$ $AD_0$ dịch phải sang $AD_1$. 
  - Kết quả (tại $E_2$, giao $AD_1$ và $SRAS_1$): Sản lượng về $Y^*$, nhưng mức giá bị đẩy lên rất cao ($P_2 > P_1$). Giải quyết được suy thoái nhưng làm lạm phát trầm trọng hơn.
   
• Chọn mục tiêu chống lạm phát (ổn định mức giá $P$): 
  - Mục tiêu: Đưa $P_1$ về $P_0$ (hoặc thấp hơn). 
  - Công cụ: Chính sách tài khóa và/hoặc tiền tệ thắt chặt $\implies$ $AD_0$ dịch trái sang $AD_1$. 
  - Kết quả (tại $E_2$, giao $AD_1$ và $SRAS_1$): Mức giá giảm (ví dụ từ $P_1$ xuống $P_2$), nhưng sản lượng còn giảm sâu hơn ($Y_2 < Y_1$). Giải quyết được lạm phát nhưng làm suy thoái trầm trọng hơn. 
  - Tỷ lệ hy sinh: Mức sản lượng mất đi để giảm lạm phát (VD: hy sinh 5% GDP để giảm 1% lạm phát).

Kết luận về cú sốc cung bất lợi: Chính phủ không thể giải quyết đồng thời cả suy thoái và lạm phát, luôn phải đối mặt với sự đánh đổi.

Tự điều chỉnh của thị trường (nếu Chính phủ không can thiệp):

• Tại $E_1$ (với $Y_1 < Y^*$), thất nghiệp cao.
   
• Áp lực làm tiền lương danh nghĩa giảm dần $\implies$ Chi phí sản xuất giảm.
   
• Đường $SRAS_1$ dần dịch chuyển trở lại sang phải về $SRAS_0$.
   
• Kết quả dài hạn: Nền kinh tế tự điều chỉnh về $Y^*$ và $P_0$. Quá trình này có thể kéo dài và gây tốn kém về mặt xã hội.

THUẬT NGỮ VIỆT ANH

• Tổng cầu: Aggregate Demand ($AD$)
   
• Tổng cung: Aggregate Supply ($AS$)
   
• Tổng cung ngắn hạn: Short-run Aggregate Supply ($SRAS$)
   
• Tổng cung dài hạn: Long-run Aggregate Supply ($LRAS$)
   
• Mô hình tổng cầu - tổng cung: Aggregate Demand & Aggregate Supply model ($\text{AD-AS}$ model)
   
• Hiệu ứng của cải: Wealth Effect
   
• Hiệu ứng lãi suất: Interest Rate Effect
   
• Hiệu ứng tỉ giá hối đoái: Foreign Exchange Effect / Exchange Rate Effect
   
• Lý thuyết tiền lương cứng nhắc: Sticky Wage Theory
   
• Lý thuyết giá cả cứng nhắc: Sticky Price Theory
   
• Lý thuyết nhận thức sai lầm: The Misperception Theory
   
• Cú sốc cầu mở rộng: Expansionary Demand Shock
   
• Cú sốc cầu suy thoái: Contractionary Demand Shock / Recessionary Demand Shock
   
• Cú sốc cung bất lợi: Adverse Supply Shock
   
• Tình trạng đình lạm: Stagflation