Tóm tắt kiến thức chương 3 - Triết học Mác - Lênin
Chương 3 tập trung kiến thức vào các học thuyết hình thái kinh tế - xã hội, giai cấp và dân tộc, nhà nước và cách mạng xã hội, tồn tại xã hội và ý thức xã hội cũng như triết học về con người.
I. HỌC THUYẾT HÌNH THÁI KINH TẾ - XÃ HỘI
1. Sản xuất vật chất là cơ sở của sự tồn tại và phát triển xã hội
Sản xuất vật chất là quá trình con người sử dụng công cụ lao động tác động vào tự nhiên, cải biến các dạng vật chất của giới tự nhiên nhằm tạo ra của cải vật chất thỏa mãn nhu cầu tồn tại và phát triển của con người và xã hội.
Đây là hoạt động đặc trưng, độc quyền của con người, phân biệt con người với con vật.
- Trực tiếp tạo ra tư liệu sinh hoạt, duy trì sự sống của con người. (Điều kiện tiên quyết).
- Là tiền đề lịch sử để xuất hiện mọi quan hệ xã hội (chính trị, pháp quyền, đạo đức, nghệ thuật, tôn giáo...).
- Thúc đẩy sự phát triển của bản thân con người (hoàn thiện thể chất, trí tuệ, ngôn ngữ).
- Sự phát triển của sản xuất vật chất là động lực sâu xa thúc đẩy sự tiến bộ, thay thế các phương thức sản xuất từ thấp đến cao.
2. Biện chứng giữa Lực lượng sản xuất và Quan hệ sản xuất
Phương thức sản xuất là sự thống nhất giữa Lực lượng sản xuất (mặt tự nhiên) và Quan hệ sản xuất (mặt xã hội).
Là mối quan hệ giữa con người với tự nhiên trong quá trình sản xuất. Thể hiện năng lực thực tiễn của con người.
- - Công cụ lao động: Yếu tố động nhất, cách mạng nhất. Đo lường trình độ chinh phục tự nhiên. Năng suất lao động có thể biểu diễn qua công thức (Trong đó Q là khối lượng sản phẩm, t là thời gian lao động).
- - Đối tượng lao động: Tự nhiên có sẵn hoặc nhân tạo.
- - Phương tiện lao động: Nhà xưởng, kho bãi, giao thông...
Là mối quan hệ giữa người với người trong quá trình sản xuất, phân phối, trao đổi và tiêu dùng của cải vật chất.
Quy luật: QHSX phải phù hợp với trình độ phát triển của LLSX
LLSX là nội dung, QHSX là hình thức. LLSX phát triển không ngừng (công cụ cải tiến liên tục) đòi hỏi QHSX phải biến đổi theo để tạo địa bàn cho LLSX phát triển. LLSX thế nào thì QHSX thế ấy. Sự biến đổi của QHSX tất yếu do LLSX gây ra.
QHSX quy định mục đích, xu hướng, nhịp độ của LLSX. Nếu QHSX phù hợp, nó thúc đẩy LLSX phát triển mạnh mẽ. Nếu QHSX lạc hậu hoặc vượt trước giả tạo, nó trở thành xiềng xích, kìm hãm sự phát triển của LLSX (đòi hỏi phải có cách mạng xã hội để thay thế QHSX cũ).
3. Biện chứng giữa Cơ sở hạ tầng và Kiến trúc thượng tầng
Cơ sở hạ tầng (CSHT)
Là toàn bộ những quan hệ sản xuất hợp thành cơ cấu kinh tế của một xã hội nhất định.
- QHSX thống trị (Quyết định bản chất CSHT).
- QHSX tàn dư (Của xã hội cũ).
- QHSX mầm mống (Của xã hội tương lai).
Kiến trúc thượng tầng (KTTT)
Là toàn bộ những quan điểm, tư tưởng xã hội và các thiết chế tương ứng được hình thành trên một CSHT nhất định.
- Hệ thống hình thái ý thức xã hội: Chính trị, pháp quyền, tôn giáo, triết học...
- Thiết chế xã hội tương ứng: Nhà nước, đảng phái, giáo hội... (Nhà nước là thiết chế có sức mạnh lớn nhất).
Quy luật: CSHT quyết định KTTT và KTTT tác động trở lại CSHT
4. Sự phát triển các hình thái kinh tế - xã hội là một quá trình lịch sử - tự nhiên
Phạm trù Hình thái Kinh tế - Xã hội
Là một phạm trù chỉ xã hội ở từng giai đoạn lịch sử nhất định, với một kiểu QHSX đặc trưng phù hợp với một trình độ nhất định của LLSX và một KTTT tương ứng được xây dựng trên QHSX đó.
Quá trình lịch sử - tự nhiên
- Sự phát triển của xã hội tuân theo các quy luật khách quan (quy luật LLSX-QHSX, CSHT-KTTT), không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của con người.
- Nguồn gốc sâu xa của sự thay thế các hình thái là sự phát triển liên tục của Lực lượng sản xuất. (Từ Cộng sản nguyên thủy -> Chiếm hữu nô lệ -> Phong kiến -> Tư bản chủ nghĩa -> Cộng sản chủ nghĩa).
- Tuy nhiên, do điều kiện lịch sử cụ thể (địa lý, giao lưu quốc tế...), một số quốc gia có thể bỏ qua một vài hình thái để tiến lên hình thái cao hơn (Ví dụ: Việt Nam tiến lên CNXH bỏ qua giai đoạn TBCN).
II. GIAI CẤP VÀ DÂN TỘC
1. Giai cấp và đấu tranh giai cấp
Giai cấp & Nguồn gốc
V.I.Lênin định nghĩa: Giai cấp là những tập đoàn người to lớn khác nhau về địa vị trong hệ thống sản xuất xã hội lịch sử nhất định.
- Quan hệ đối với tư liệu sản xuất (Ai nắm quyền sở hữu).
- Vai trò trong tổ chức quản lý lao động.
- Cách thức và quy mô hưởng thụ của cải.
-> Dẫn đến tập đoàn này có thể chiếm đoạt lao động của tập đoàn khác.
Nguồn gốc: Gắn liền với các giai đoạn phát triển lịch sử của sản xuất. Sự xuất hiện sản phẩm thặng dư và chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất là nguyên nhân trực tiếp sinh ra giai cấp.
Đấu tranh giai cấp
Là cuộc đấu tranh giữa các giai cấp có lợi ích căn bản đối lập nhau, không thể điều hòa (Giữa giai cấp bị bóc lột và giai cấp bóc lột).
2. Dân tộc & Mối quan hệ
Sự hình thành và Đặc trưng của Dân tộc
Chung một vùng lãnh thổ ổn định.
Chung một nền kinh tế thống nhất.
Chung một ngôn ngữ quốc gia.
Chung bản sắc văn hóa, tâm lý.
3. Mối quan hệ giai cấp - dân tộc - nhân loại
- - Vấn đề dân tộc luôn gắn liền với vấn đề giai cấp. Lợi ích giai cấp thống trị thường được áp đặt thành lợi ích dân tộc.
- - Giải phóng giai cấp vô sản là điều kiện tiên quyết để giải phóng dân tộc và giải phóng nhân loại.
- - Giai cấp công nhân đại biểu cho lợi ích chân chính của dân tộc và sự tiến bộ của nhân loại.
III. NHÀ NƯỚC VÀ CÁCH MẠNG XÃ HỘI
1. Nhà nước
Sự phân hóa xã hội thành các giai cấp đối kháng và mâu thuẫn giai cấp gay gắt đến mức không thể điều hòa được. (Nhà nước không tồn tại mãi mãi).
Là một tổ chức chính trị của giai cấp thống trị về kinh tế nhằm bảo vệ trật tự hiện hành và đàn áp sự phản kháng của các giai cấp khác. (Là bộ máy bạo lực hợp pháp).
- Quản lý dân cư theo lãnh thổ (không theo huyết thống).
- Có bộ máy quyền lực chuyên chính (quân đội, cảnh sát, nhà tù...).
- Hình thành hệ thống thuế khóa để duy trì bộ máy.
Gồm chức năng thống trị giai cấp & chức năng xã hội; Chức năng đối nội & đối ngoại.
2. Cách mạng xã hội
Là sự thay đổi căn bản về chất toàn bộ các lĩnh vực của đời sống xã hội, là bước nhảy vọt chuyển lịch sử từ hình thái KT-XH này sang hình thái KT-XH khác cao hơn.
Phân biệt với: Cải cách (thay đổi bộ phận), Đảo chính (tranh giành quyền lực chóp bu không đổi bản chất chế độ).
Mâu thuẫn gay gắt giữa Lực lượng sản xuất không ngừng phát triển với Quan hệ sản xuất đã lỗi thời, kìm hãm nó.
C.Mác gọi cách mạng xã hội là "đầu tàu của lịch sử". Nó là phương thức duy nhất để xóa bỏ chế độ cũ, thiết lập chế độ mới tiến bộ hơn, giải phóng lực lượng sản xuất.
Là vấn đề giành chính quyền nhà nước.
IV. TỒN TẠI XÃ HỘI VÀ Ý THỨC XÃ HỘI
1. Khái niệm
Là phương diện sinh hoạt vật chất và các điều kiện sinh hoạt vật chất của xã hội. Gồm 3 yếu tố cơ bản:
- Phương thức sản xuất (Quyết định nhất).
- Điều kiện tự nhiên, hoàn cảnh địa lý.
- Dân số và mật độ dân số.
Là mặt tinh thần của đời sống xã hội, nảy sinh từ tồn tại xã hội và phản ánh tồn tại xã hội.
- Theo cấp độ: Tâm lý xã hội (cảm xúc trực tiếp) & Hệ tư tưởng xã hội (lý luận, học thuyết).
- Theo hình thái: Ý thức chính trị, pháp quyền, đạo đức, khoa học, thẩm mỹ, tôn giáo, triết học.
2. Mối quan hệ biện chứng
TTXH sinh ra YTXH. TTXH thế nào thì YTXH thế ấy. Khi TTXH (đặc biệt là phương thức sản xuất) biến đổi thì YTXH cũng sớm muộn biến đổi theo.
- Thường lạc hậu: Tồn tại dai dẳng hơn thực tại sinh ra nó (như phong tục tập quán cổ hủ).
- Có thể vượt trước: Tư tưởng khoa học tiên đoán được tương lai.
- Tính kế thừa: Kế thừa tư tưởng của các thời đại trước.
- Tác động qua lại: Giữa các hình thái YTXH với nhau.
- Tác động trở lại TTXH: Nếu tư tưởng tiến bộ sẽ thúc đẩy xã hội; tư tưởng phản động sẽ kìm hãm.
V. TRIẾT HỌC VỀ CON NGƯỜI
1. Khái niệm con người và bản chất con người
Con người là một thực thể thống nhất giữa mặt sinh học (tuân theo quy luật tự nhiên, tiến hóa sinh giới) và mặt xã hội (tuân theo quy luật xã hội, hình thành qua lao động và giao tiếp).
LUẬN ĐIỂM CỦA C. MÁC:
"Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hòa những quan hệ xã hội."
- - Không có con người trừu tượng, chung chung bên ngoài lịch sử.
- - Các quan hệ xã hội (đặc biệt là quan hệ sản xuất) nhào nặn nên nhân cách, tính cách của con người trong từng thời đại.
2. Tha hóa & Giải phóng
3. Quần chúng & Lãnh tụ
18.566 xem 3 kiến thức 6 đề thi
18.573 lượt xem 10/04/2026
15.169 lượt xem 21/11/2025
18.822 lượt xem 08/01/2026
7.716 lượt xem 04/07/2025
3.193 lượt xem 11/07/2025
6.567 lượt xem 11/07/2025
19.164 lượt xem 13/01/2026
3.038 lượt xem 14/04/2026
1.953 lượt xem 11/07/2025
