Tóm tắt chương kết luận - Cơ sở văn hóa Việt Nam (ULIS)

BÀI 19. VĂN HÓA VÀ PHÁT TRIỂN

1. NHỮNG HẰNG SỐ CỦA VĂN HÓA VIỆT NAM

Hằng số văn hóa là những đặc tính cốt lõi, xuyên suốt và tương đối bất biến, định hình nên bản sắc văn hóa Việt Nam qua hàng ngàn năm lịch sử. Các hằng số này được tạo nên từ sự tương tác của các yếu tố về vị trí địa lý, môi trường tự nhiên, nền tảng kinh tế-xã hội và cấu trúc tộc người.

+ Tính cởi mở, linh hoạt trong giao lưu và tiếp biến văn hóa: 
- Vị trí địa lý đặc biệt của Việt Nam đã tạo điều kiện cho nền văn hóa đón nhận nhiều luồng giao lưu khác nhau. Đó có thể là những ảnh hưởng từ lục địa Trung Hoa, từ Ấn Độ, và cả những luồng văn hóa từ phương Tây hay bên kia Thái Bình Dương. 
- Nét đặc trưng hàng đầu của văn hóa Việt Nam trong quá trình này là "sự không chối từ". Đây không phải là thái độ tiếp nhận một cách thụ động, mà là sự cởi mở, sẵn sàng tiếp thu tinh hoa từ mọi nền văn hóa để làm giàu có thêm cho văn hóa của chính mình. 
- Diễn trình lịch sử văn hóa Việt Nam là một chuỗi các quá trình giải thể và đan xen văn hóa (Việt-Hán, Việt-Pháp, Việt-Mỹ). Trong đó, "hội nhập" mang hàm ý có sự chủ động chọn lọc các yếu tố phù hợp để tiếp thu, còn "đan xen" lại bao hàm ý nghĩa vừa giao thoa nhưng đồng thời vẫn bảo vệ, duy trì vốn văn hóa nguyên sơ của dân tộc. 
- Phân tích sâu hơn: Ba nhân tố truyền thống (bảo vệ cái vốn có), đan xen văn hóa (giao thoa với bên ngoài) và đổi mới (sáng tạo cái mới) tuy có những mặt đối lập nhưng lại liên tục nối tiếp, xoắn xuýt vào nhau, trở thành động lực nội tại cho sự sinh thành và phát triển không ngừng của nền văn hóa Việt Nam.

+ Mối quan hệ biện chứng (hòa điệu và đấu tranh) với thiên nhiên: 
- Thiên nhiên Việt Nam chính là điểm xuất phát, là cái nôi của văn hóa Việt Nam. Văn hóa, ở khía cạnh nguồn gốc, chính là sản phẩm của con người, là sự phản ứng, là câu trả lời của con người trước những thách đố mà tự nhiên đặt ra. 
- Mối quan hệ này mang tính hai mặt, vừa là sự hòa điệu, thích nghi để tồn tại, vừa là cuộc đấu tranh không ngừng để cải biến tự nhiên, phục vụ cuộc sống. Đây là một trong những nét hằng xuyên, đặc trưng của văn hóa Việt Nam trong suốt chiều dài lịch sử.

+ Nền tảng văn minh nông nghiệp lúa nước và văn hóa làng xã: 
- Nền văn minh thôn dã của Việt Nam được cấu thành từ ba nhân tố cơ bản không thể tách rời: nông dân (chủ thể văn hóa), nông nghiệp lúa nước (phương thức sản xuất chủ đạo) và xóm làng (không gian xã hội). 
- Ba nhân tố này tạo nên một nền tảng vững chắc, là cơ sở để diễn trình lịch sử của văn hóa Việt Nam vận động và phát triển qua thời gian và không gian. Chính từ nền tảng này mà các nét đặc trưng của văn hóa Việt Nam được tạo ra và duy trì một cách bền bỉ.

+ Tính thống nhất trong đa dạng của cộng đồng 54 tộc người: 
- Việt Nam là một quốc gia đa tộc người, và nền văn hóa chung của cả nước được tạo ra từ nền văn hóa của 54 tộc người anh em. 
- Điều này tạo nên một đặc điểm quan trọng: không gian văn hóa Việt Nam vừa vô cùng đa dạng với những bản sắc riêng của mỗi vùng miền, mỗi dân tộc, lại vừa thống nhất trong một tổng thể chung, hài hòa. Sự thống nhất trong đa dạng này cũng là một hằng số, chi phối và ảnh hưởng tới nhiều vấn đề và nhân tố khác của văn hóa Việt Nam.

2. VĂN HÓA VÀ PHÁT TRIỂN

Phần này luận giải sự chuyển biến sâu sắc trong nhận thức về vai trò của văn hóa, từ chỗ bị coi là yếu tố phụ, đứng ngoài kinh tế, đến việc được khẳng định là trung tâm của sự phát triển bền vững.

Bảng so sánh chi tiết quan niệm về vai trò của văn hóa:

Lưu ý và phân tích cho sinh viên: Việc khẳng định văn hóa vừa là "mục tiêu", vừa là "động lực" là một bước tiến lớn trong tư duy lý luận. Cần hiểu rõ: 
- Văn hóa là mục tiêu (Cái đích cần đạt tới): Phát triển kinh tế không phải là tự thân, mà là phương tiện để đạt tới các mục tiêu xã hội tốt đẹp hơn. Đích đến cuối cùng của mọi sự phát triển là vì con người, là xây dựng một xã hội "công bằng và văn minh", nơi các giá trị văn hóa tốt đẹp được đề cao. 
- Văn hóa là động lực (Nguồn sức mạnh nội sinh): Văn hóa không chỉ là hệ quả của kinh tế. Chính các giá trị văn hóa, tinh thần, trí tuệ của dân tộc mới là nền tảng, là sức mạnh mềm để thúc đẩy kinh tế-xã hội phát triển một cách bền vững. Một quốc gia có tiềm năng sáng tạo suy yếu thì không thể phát triển kinh tế lâu dài.

3. TƯƠNG LAI PHÁT TRIỂN VĂN HÓA VIỆT NAM

Tương lai của văn hóa Việt Nam được định hình trong bối cảnh đất nước đang thực hiện đường lối Đổi mới toàn diện, hội nhập quốc tế sâu rộng, đi cùng với đó là những cơ hội và thách thức lớn chưa từng có.

+ Bối cảnh và những thách thức đan xen: 
- Đường lối Đổi mới do Đảng Cộng sản Việt Nam khởi xướng từ Đại hội VI đã đặt ra mục tiêu tổng quát là "Dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng và văn minh". Bản thân mục tiêu này đã bao hàm sự kết hợp chặt chẽ giữa các nhân tố kinh tế, xã hội và văn hóa. 
- Thách thức từ kinh tế thị trường: Một mặt, cơ chế thị trường đã và đang đem lại những thành quả to lớn, mở ra nhiều triển vọng cho sự phát triển kinh tế đất nước. Mặt khác, mặt trái của nó cũng tạo ra nhiều hiện tượng tiêu cực không thể xem thường, đặc biệt là những tác động xói mòn các giá trị văn hóa truyền thống. 
- Thách thức từ toàn cầu hóa: Việc mở rộng quan hệ quốc tế, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại là một tất yếu khách quan. Trong thời đại bùng nổ công nghệ thông tin, không một dân tộc nào có thể sống biệt lập, và sự phát triển văn hóa càng không thể tách rời khỏi dòng chảy văn hóa thế giới.

+ Định hướng chiến lược và mục tiêu phát triển: 
- Con đường phát triển trong tương lai vẫn phải dựa trên hằng số văn hóa của dân tộc: tiếp tục mở cửa để đón nhận những truyền thống văn hóa bốn phương, chủ động tiếp thu những cái tốt, cái phù hợp, đồng thời tỉnh táo loại bỏ những cái xấu, không thích hợp. 
- Nguyên tắc sống còn – Bảo vệ bản sắc dân tộc: Bài học được nhấn mạnh mang tính cốt lõi là: "nếu mất bản sắc dân tộc thì cũng mất văn hóa, và khi đã mất văn hóa thì cũng mất dân tộc". Đây là lời cảnh báo sâu sắc về nguy cơ bị "hòa tan" trong quá trình hội nhập. 
- Mục tiêu tổng quát: Tương lai của văn hóa Việt Nam hướng tới việc xây dựng một nền văn hóa tiên tiến và đậm đà bản sắc dân tộc. - Tiên tiến: Thể hiện ở tính khoa học, hiện đại, nhân văn, tiếp cận và hội nhập với những thành tựu, giá trị chung của văn minh nhân loại. - Đậm đà bản sắc dân tộc: Là việc kế thừa, bảo tồn và phát huy những giá trị tinh thần, đạo đức, phong tục, nghệ thuật... độc đáo, tốt đẹp đã được hun đúc qua hàng ngàn năm lịch sử, tạo nên cốt cách và tâm hồn người Việt Nam.