Tóm tắt chương 5 - Chủ nghĩa XHKH (Giáo trình Bộ GD&DT)

I. Khái niệm về thời đại và thời đại ngày nay

1. Quan niệm về thời đại và cơ sở phân chia thời đại lịch sử

1.1. Quan niệm về thời đại

“Thời đại” là khái niệm dùng để phân kỳ lịch sử xã hội, phản ánh nấc thang phát triển chung của loài người. Mỗi cách phân chia dựa trên một cơ sở nhất định, do đó sẽ có nhiều cách chia khác nhau:

- Nhà xã hội chủ nghĩa không tưởng Phuriê chia thành bốn giai đoạn: mông muội, dã man, gia trưởng, văn minh.
- Nhà nhân chủng học Morgan phân ba giai đoạn: mông muội, dã man, văn minh.
- Nhà tương lai học Toffler dựa vào công cụ sản xuất: văn minh nông nghiệp, công nghiệp, hậu công nghiệp.
 

Lưu ý hay nhầm: Thời đại ≠ hình thái kinh tế-xã hội; một thời đại có thể đồng thời tồn tại nhiều hình thái, trong đó hình thái tiến bộ nhất quyết định bản chất của thời đại.

1.2. Cơ sở phân chia thời đại lịch sử

- Theo Mác-Lênin, dựa trên hình thái kinh tế-xã hội: lực lượng sản xuất & quan hệ sản xuất, một thời đại được cấu thành bởi cơ sở vật chất (hạ tầng) và kiến trúc thượng tầng tương ứng (chính trị, tư tưởng, văn hóa…).
- Dựa vào giai cấp trung tâm: giai cấp nào đại diện cho xu hướng vận động lịch sử, lãnh đạo quần chúng, là giai cấp thống trị đó mở đầu và quyết định bản chất thời đại.
 

Lưu ý nhầm lẫn: Thường hiểu sai “giai cấp trung tâm” là giai cấp đông nhất; thực chất là giai cấp tiên tiến nhất, có khả năng lãnh đạo sự thay đổi xã hội.

II. Thời đại ngày nay và các giai đoạn chính của nó

1. Quan niệm về thời đại ngày nay

Cách mạng Tháng Mười (1917) mở ra “thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội và cộng sản” trên phạm vi toàn thế giới. Đây là thời đại:

- Nhân loại vứt bỏ “chế độ nô lệ tư bản” và bước vào “chế độ tự do chân chính”.
- Phong trào cách mạng xã hội chủ nghĩa từ thực tiễn Liên Xô lan rộng, cổ vũ giải phóng dân tộc và dân chủ cho nhiều nước khác.
 

2. Các giai đoạn chính

- Giai đoạn I (1917–1945): Xây dựng xã hội chủ nghĩa đầu tiên tại Liên Xô, đánh thắng chủ nghĩa phát xít.
- Giai đoạn II (1945–đầu 1970): Chủ nghĩa xã hội thành hệ thống thế giới, nhiều nước Đông Âu, Đông Á đi lên CNXH.
- Giai đoạn III (cuối 1970–cuối 1980): Sai lầm trong xây dựng đảng, quản lý kinh tế dẫn đến khủng hoảng, thúc đẩy cải cách và luận chiến nội bộ.
- Giai đoạn IV (từ đầu 1990 đến nay): Thoái trào tạm thời của CNXH – sự sụp đổ Liên Xô & Đông Âu, phong trào cấp tiến quốc tế đối mặt thử thách, cần đổi mới, khắc phục yếu kém để vực dậy CNXH toàn cầu. 

III. Tính chất và những mâu thuẫn cơ bản của thời đại ngày nay

1. Tính chất

Thời đại ngày nay diễn ra cuộc đấu tranh toàn diện, quyết liệt giữa hai chế độ đối lập:

- Kinh tế: Tư bản tìm cách duy trì bóc lột (bao vây, cấm vận, toàn cầu hóa); xã hội chủ nghĩa huy động tiềm năng quần chúng, ứng dụng khoa học–công nghệ để khẳng định ưu việt.
- Chính trị: Đế quốc dùng “diễn biến hòa bình”, mua chuộc, đe dọa để lật đổ CNXH; phong trào CS phải bảo vệ Đảng, Nhà nước, thành tựu cách mạng.
- Tư tưởng: Tư bản quảng bá đa nguyên, phi ý thức hệ, phủ nhận Mác-Lênin; CNXH cần phê phán lý thuyết phản động, củng cố niềm tin nhân dân.

2. Bốn mâu thuẫn cơ bản

- CS vs. TC: Mâu thuẫn trung tâm, chi phối toàn bộ lịch sử sau 1917.
- Tư sản vs. Công nhân: Mâu thuẫn cốt lõi trong xã hội tư bản, nay đã mở rộng thành tư bản vs. lao động.
- Dân tộc phụ thuộc vs. Đế quốc: Nhiều nước độc lập nhưng kinh tế còn lệ thuộc, phải đấu tranh kép: chống xâm lược và xóa đói giảm nghèo.
- Giữa các nước tư bản: Đồng minh chiến lược nhưng lợi ích quốc gia – tập đoàn vẫn mâu thuẫn (Mỹ–Nhật–Tây Âu). 

IV. Những đặc điểm cơ bản và xu thế vận động

1. Đặc điểm cơ bản

- Đấu tranh giai cấp & dân tộc gay gắt: CS vs. TC, xung đột sắc tộc, tôn giáo, khủng bố…
- Cách mạng KH–CN: Tốc độ tăng trưởng nhanh, nâng cao năng suất, thay đổi quan niệm xã hội.
- Vấn đề toàn cầu: Bất bình đẳng giàu – nghèo, di cư, năng lượng, tài nguyên, môi trường, biến đổi khí hậu, dịch bệnh…
- Châu Á–Thái Bình Dương: Động lực tăng trưởng lớn, tiềm ẩn tranh chấp biên giới, biển đảo, bất ổn xã hội.

2. Xu thế chủ yếu

- Toàn cầu hóa: Kinh tế, công nghệ xuyên quốc gia; buộc hội nhập sâu.
- Hòa bình & ổn định để phát triển: Mọi quốc gia ưu tiên kinh tế, tạo điều kiện giữ gìn hòa bình.
- Liên kết & hợp tác: Song phương, đa phương, tổ chức quốc tế (LHQ, IMF, WTO…).
- Ý thức độc lập dân tộc: Tự chủ, tự cường, đòi bình đẳng, chống áp đặt.
- CS kiên trì đấu tranh: Là lực lượng nòng cốt vì hòa bình, tiến bộ toàn cầu.
- Hợp tác–đấu tranh cùng tồn tại: Dù khác chế độ, các nước phải hợp tác nhưng đồng thời duy trì mâu thuẫn lợi ích để bảo vệ đường lối phát triển.