1. Khái niệm tồn tại xã hội và ý thức xã hội

a) Khái niệm tồn tại xã hội

Đời sống xã hội loài người bắt đầu từ những điều kiện sinh hoạt vật chất cụ thể.

Tồn tại xã hội

Toàn bộ sinh hoạt vật chất và những điều kiện sinh hoạt vật chất của xã hội trong những giai đoạn lịch sử nhất định.

Tồn tại xã hội mang tính khách quan, độc lập với ý thức và ý muốn chủ quan của con người.

• Phương thức sản xuất: cách thức con người tạo ra của cải vật chất → yếu tố cơ bản và quyết định nhất.
• Điều kiện tự nhiên: hoàn cảnh địa lý, khí hậu, tài nguyên khoáng sản → tiền đề tự nhiên thường xuyên cho sự sống.
• Dân số và mật độ: quy mô, tốc độ tăng trưởng, phân bố dân cư → nhân tố thúc đẩy hoặc kìm hãm phát triển.

Phương thức sản xuất vật chất biến đổi sớm muộn sẽ kéo theo sự biến chuyển của toàn bộ đời sống xã hội.

b) Khái niệm và kết cấu ý thức xã hội

Mặt tinh thần của đời sống cộng đồng phản ánh các điều kiện kinh tế vật chất hiện có.

Ý thức xã hội

Mặt tinh thần của đời sống xã hội, bao gồm những quan điểm, tư tưởng, tình cảm, tâm trạng nảy sinh từ tồn tại xã hội và phản ánh tồn tại xã hội.

Ý thức xã hội tồn tại gắn bó hữu cơ với ý thức cá nhân nhưng không đồng nhất với phép cộng số học giản đơn.

Hệ tư tưởng không ra đời trực tiếp từ tâm lý xã hội mà kế thừa có chọn lọc các học thuyết trước đó.

c) Tính giai cấp của ý thức xã hội

Sự phân hóa xã hội thành các tập đoàn đối kháng dẫn đến sự đối lập sâu sắc trong đời sống tinh thần.

Tư tưởng thống trị của mỗi thời đại lịch sử luôn luôn là hệ tư tưởng của giai cấp thống trị.

• Hệ tư tưởng thống trị: bảo vệ chế độ chiếm hữu tư nhân và quyền lực cầm quyền → áp đặt quan điểm lên toàn xã hội.
• Hệ tư tưởng bị trị: phản ánh nguyện vọng giải phóng khỏi ách áp bức bóc lột → vũ khí lý luận của quần chúng lao động.
• Tâm lý dân tộc: phản ánh điều kiện lịch sử, văn hóa chung của quốc gia → gắn bó mật thiết với ý thức giai cấp tiến bộ.

Chủ nghĩa Mác - Lênin là hệ tư tưởng khoa học và cách mạng đại diện cho lợi ích căn bản của giai cấp công nhân.

2. Biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội

a) Vai trò quyết định của tồn tại xã hội

Quan điểm duy vật lịch sử khẳng định đời sống vật chất quyết định toàn bộ diện mạo tinh thần của xã hội.

1. Phương thức sản xuất biến đổi
2. Cơ cấu kinh tế xã hội chuyển hóa
3. Lợi ích vật chất giữa các nhóm phân hóa
4. Ý thức xã hội tất yếu biến đổi theo

Không thể tìm kiếm nguồn gốc sâu xa của tư tưởng trong tư duy mà phải tìm từ thực tế sản xuất vật chất.

Sự quyết định của kinh tế đối với tinh thần thường diễn ra gián tiếp qua nhiều khâu trung gian phức tạp.

b) Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội

Ý thức xã hội không thụ động phản ánh máy móc mà sở hữu quy luật phát triển nội tại riêng biệt.

• Tính lạc hậu tương đối

  Tồn tại xã hội biến đổi nhanh chóng; ý thức xã hội biến đổi chậm hơn do sức mạnh của thói quen, tập quán và tính bảo thủ.

• Khả năng vượt trước

  Hệ tư tưởng khoa học tiên tiến có thể dự báo chính xác quy luật vận động tương lai, định hướng hành động cho thực tiễn.

• Tính kế thừa lịch sử

  Học thuyết lý luận của thời đại sau luôn kế thừa tiền đề tư tưởng từ thời đại trước, không song hành tuyệt đối với kinh tế.

• Tác động qua lại nội tại

  Các hình thái ý thức chính trị, pháp quyền, đạo đức, khoa học không ngừng xâm nhập, bổ sung và điều chỉnh lẫn nhau.

Ý thức chính trị giữ vai trò định hướng cao nhất, chi phối sâu sắc chiều hướng vận động của các hình thái ý thức khác.

Ý thức xã hội tác động trở lại tồn tại xã hội theo hai hướng: tư tưởng tiến bộ thúc đẩy kinh tế, tư tưởng lạc hậu kìm hãm phát triển.

Mức độ tác động phụ thuộc vào mức độ phản ánh đúng đắn thực tiễn và phạm vi phổ biến của tư tưởng trong quần chúng.

c) Ý nghĩa phương pháp luận

Nhận thức đúng mối quan hệ biện chứng đòi hỏi thái độ khách quan trong cải tạo đời sống tinh thần.

• Xuất phát từ kinh tế: thay đổi tồn tại xã hội là điều kiện tiên quyết hàng đầu → xóa bỏ tận gốc các hủ tục lạc hậu.
• Phát huy tư tưởng tiến bộ: coi trọng giáo dục lý luận cách mạng → khơi dậy tinh thần tự giác sáng tạo của nhân dân.
• Kế thừa tinh hoa văn hóa: chắt lọc các giá trị truyền thống tốt đẹp → tiếp thu văn minh nhân loại có chọn lọc.

Cách mạng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam đòi hỏi kết hợp đồng thời công nghiệp hóa với xây dựng nền văn hóa mới tiên tiến.

Việc phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tạo cơ sở vật chất vững chắc để củng cố hệ tư tưởng Mác - Lênin.