Tóm tắt ôn tập kiến thức chương 1 - Tài chính công (UEB)

1.1. KHU VỰC CÔNG VÀ NHÀ NƯỚC TRONG NỀN KINH TẾ

1.1.1. Khu vực công trong nền kinh tế

Nhà nước ra đời là tất yếu khách quan, từ chức năng sơ khai là trấn áp, bảo vệ trật tự nay đã mở rộng sang chức năng kiến tạo, phát triển kinh tế và đảm bảo an sinh xã hội. Để thực hiện chức năng, nhà nước cần sở hữu và sử dụng các nguồn lực lớn.

Nền kinh tế hiện đại là nền kinh tế hỗn hợp, bao gồm hai khu vực song song tồn tại và tương tác biện chứng: 
- Khu vực công: Đại diện là Nhà nước (bàn tay hữu hình). 
- Khu vực tư: Đại diện là thị trường (bàn tay vô hình).

Bảng so sánh cơ bản giữa Khu vực công và Khu vực tư:

Mối quan hệ tương tác (Mô tả lại Hình 1.1): 
Vòng tuần hoàn kinh tế diễn ra giữa Doanh nghiệp và Hộ gia đình thông qua thị trường (trao đổi hàng hóa và tiền tệ). Nhà nước tương tác với vòng tuần hoàn này qua các kênh: 
- Thu: Huy động nguồn lực (Thuế, phí) từ Doanh nghiệp và Hộ gia đình. 
- Chi: Cung cấp dịch vụ công, hàng hóa công cộng, chuyển giao thu nhập. 
- Điều tiết: Tạo khuôn khổ pháp lý, kiến tạo môi trường để thị trường vận hành. 
- Tham gia trực tiếp: Mua sắm hàng hóa dịch vụ, hoặc sản xuất thông qua doanh nghiệp công.

Sự đánh đổi nguồn lực (Mô tả lại Hình 1.2 - Đường khả năng sản xuất): 
Tổng nguồn lực xã hội là hữu hạn. Nếu tăng nguồn lực cho khu vực công thì phải giảm nguồn lực của khu vực tư và ngược lại. 
- Giả sử nền kinh tế đang ở điểm A với mức cung cấp hàng hóa công là $G_1$ và hàng hóa tư là $X_1$. 
- Nếu Nhà nước muốn tăng hàng hóa công lên $G_2$, nền kinh tế dịch chuyển đến điểm B, khi đó hàng hóa tư buộc phải giảm xuống $X_2$.

Lưu ý cho sinh viên: Xu hướng chung trên thế giới (định luật Wagner - dù giáo trình không gọi tên trực tiếp) là tỷ lệ chi tiêu công trên GDP ngày càng tăng theo thời gian, đặc biệt ở các nước phát triển (thường từ 30-60% GDP).

1.1.2. Khu vực công – Nhà nước và chính phủ

Khu vực công bao gồm các thành phần chính: 
- Hệ thống cơ quan quyền lực nhà nước (Lập pháp, Hành pháp, Tư pháp) và an ninh quốc phòng. 
- Hệ thống kết cấu hạ tầng (kỹ thuật và xã hội). 
- Các lực lượng kinh tế của chính phủ (Doanh nghiệp nhà nước, dự trữ quốc gia). 
- Hệ thống an sinh xã hội (BHXH, BHYT...).

Phân biệt các khái niệm (Dựa trên Hình 1.3 và nội dung):

Chú ý quan trọng: Mặc dù có sự phân biệt về mặt học thuật, trong nhiều ngữ cảnh kinh tế, ba thuật ngữ "Khu vực công", "Nhà nước", và "Chính phủ" thường được sử dụng thay thế cho nhau để chỉ đối trọng với khu vực tư nhân.

1.2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ SỰ CAN THIỆP CỦA NHÀ NƯỚC VÀO NỀN KINH TẾ

1.2.1. Định lý cơ bản của kinh tế học phúc lợi

Định lý cơ bản thứ nhất: Trong điều kiện cạnh tranh hoàn hảo, nền kinh tế thị trường sẽ tự động đạt đến trạng thái hiệu quả Pareto (không thể làm ai tốt hơn mà không làm ai đó tệ đi). Đây là biểu hiện của "Bàn tay vô hình".

Tuy nhiên, thực tế thị trường không đạt hiệu quả Pareto do 4 lý do: 
1. Thị trường không cạnh tranh hoàn hảo (có độc quyền). 
2. Nền kinh tế không ổn định (chu kỳ lạm phát, suy thoái). 
3. Nền kinh tế mở (chịu tác động ngoại lai, không phải hệ thống đóng kín). 
4. Tiêu chuẩn Pareto bỏ qua vấn đề công bằng xã hội (chỉ quan tâm hiệu quả, không quan tâm phân phối).

1.2.2. Cơ sở khách quan của sự can thiệp của nhà nước vào nền kinh tế

Nhà nước cần can thiệp để khắc phục các Thất bại của thị trường (Market Failures).

Tổng hợp các thất bại thị trường và lý do can thiệp:

1.2.3. Chức năng, nguyên tắc và những hạn chế trong sự can thiệp của nhà nước vào nền kinh tế

1.2.3.1. Chức năng của nhà nước trong nền kinh tế hiện đại

- Phân bổ lại nguồn lực: Bổ khuyết cho thị trường để đạt hiệu quả (xử lý độc quyền, ngoại ứng...). 
- Phân phối lại thu nhập: Đảm bảo công bằng xã hội thông qua thuế và chuyển giao. 
- Ổn định kinh tế vĩ mô: Kiểm soát lạm phát, thất nghiệp, tăng trưởng bền vững. 
- Giải quyết quan hệ kinh tế quốc tế: Hội nhập, bảo vệ lợi ích quốc gia, xử lý các vấn đề toàn cầu.

1.2.3.2. Nguyên tắc can thiệp

1. Tôn trọng thị trường: Nhà nước chỉ hỗ trợ, bù đắp khiếm khuyết, không làm thay thị trường. Cái gì tư nhân làm tốt thì để tư nhân làm. 
2. Lựa chọn hình thức tối ưu: Can thiệp sao cho thị trường ít bị méo mó nhất. Cân nhắc giữa lợi ích mang lại và chi phí bỏ ra (tránh làm tình trạng tồi tệ hơn).

1.2.3.3. Những hạn chế của nhà nước (Thất bại của nhà nước)

Nhà nước không phải vạn năng, sự can thiệp có thể thất bại do: 
- Thiếu thông tin tin cậy: Ra chính sách dựa trên số liệu sai hoặc thiếu. 
- Không kiểm soát được phản ứng của đối tượng: Dân chúng/doanh nghiệp lách luật hoặc phản ứng ngược chiều mong muốn. 
- Hạn chế của bộ máy hành chính: Quan liêu, tham nhũng, phối hợp kém. 
- Mặt trái của quá trình ra quyết định công cộng: Lợi ích nhóm, người đại diện không vì lợi ích chung, sự áp đặt của đa số.

1.3. TÀI CHÍNH CÔNG TRONG VIỆC THỰC HIỆN CÁC CHỨC NĂNG CỦA NHÀ NƯỚC

1.3.1. Khái niệm “tài chính công”

Khái niệm: Tài chính công là tổng thể các hoạt động thu, chi bằng tiền do nhà nước tiến hành, phản ánh quan hệ kinh tế trong quá trình tạo lập và sử dụng các quỹ tiền tệ công nhằm phục vụ chức năng nhà nước và lợi ích chung.

Đặc trưng của chữ "Công": 
- Sở hữu: Công cộng. 
- Chủ thể quản lý: Nhà nước. 
- Mục tiêu: Phi lợi nhuận, phục vụ lợi ích chung. 
- Pháp lý: Điều chỉnh bởi luật công.

1.3.2. Hệ thống tài chính công

Hệ thống được chia thành 2 nhóm lớn (Mô tả lại sơ đồ hình 1.4):

1. Tài chính công tổng hợp (Cấp quốc gia/địa phương) 
+ Ngân sách nhà nước (NSNN): Quỹ lớn nhất, quan trọng nhất. Gồm NS Trung ương và NS Địa phương. Thu chủ yếu từ Thuế (bắt buộc, không hoàn trả trực tiếp). 
+ Tín dụng nhà nước: Đi vay và cho vay (Trái phiếu chính phủ, vay nước ngoài). Có hoàn trả. Bù đắp bội chi NSNN. 
+ Các quỹ tài chính công ngoài ngân sách: Độc lập tương đối với NSNN, dùng cho mục tiêu chuyên biệt (Quỹ BHXH, Quỹ bảo vệ môi trường...).

2. Tài chính công bộ phận (Cấp đơn vị) 
+ Tài chính cơ quan hành chính nhà nước: Hoạt động bằng kinh phí NSNN cấp, thực hiện quản lý nhà nước. 
+ Tài chính đơn vị sự nghiệp công: Cung cấp dịch vụ công (giáo dục, y tế). Có nguồn thu sự nghiệp nhưng vẫn nhận hỗ trợ từ nhà nước, không vì mục tiêu lợi nhuận tối đa.

Lưu ý quan trọng cho sinh viên (Phần Doanh nghiệp Nhà nước): 
Trong giáo trình này, Tài chính Doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) KHÔNG được xếp vào hệ thống tài chính công. 
Lý do: Mặc dù sở hữu nhà nước, nhưng DNNN hoạt động theo cơ chế thị trường, hạch toán kinh doanh tìm kiếm lợi nhuận, có sự tự chủ tài chính giống doanh nghiệp tư nhân. Đây là điểm dễ nhầm lẫn nhất trong các câu hỏi trắc nghiệm.

1.3.3. Vai trò của tài chính công trong việc thực hiện các chức năng của nhà nước

Vai trò 1: Đảm bảo nguồn lực tài chính cho bộ máy nhà nước 
- Huy động qua Thuế, Phí, Lệ phí. 
- Nuôi dưỡng bộ máy công quyền để thực thi pháp luật và cung cấp dịch vụ công.

Vai trò 2: Công cụ điều chỉnh kinh tế và xã hội 
- Tái phân bổ nguồn lực (Hiệu quả): Dùng thuế ưu đãi để khuyến khích ngành nghề, thuế cao để hạn chế hàng hóa có hại. Chi đầu tư công để dẫn dắt thị trường. 
- Công bằng xã hội: Thuế lũy tiến điều tiết người giàu, trợ cấp cho người nghèo, cung cấp dịch vụ công miễn phí/giá rẻ. 
- Ổn định vĩ mô: Sử dụng chính sách tài khóa (thu chi ngân sách) để chống lạm phát hoặc suy thoái.