Tóm tắt kiến thức chương 4 - Nhập môn Công tác xã hội DLU

I. Sứ mạng của công tác xã hội

Sứ mạng chủ yếu của nghề công tác xã hội là nâng cao chất lượng cuộc sống và đáp ứng các nhu cầu cơ bản của con người. Nghề đặc biệt quan tâm và ưu tiên các nhóm đối tượng dễ bị tổn thương, bị áp bức, và người nghèo.

Cả Hiệp hội Quốc gia các nhân viên công tác xã hội Mỹ (NASW) và Hội đồng Giáo dục Công tác xã hội Mỹ (CSWE) đều nhấn mạnh vai trò của ngành trong việc tăng cường an sinh cho con người và nỗ lực giảm thiểu nghèo đói và áp bức.

II. Mục đích của công tác xã hội

Công tác xã hội (CTXH) có 4 mục đích chính:

1. Thúc đẩy, phục hồi và tăng cường chức năng xã hội:
- Hỗ trợ cá nhân, nhóm, và cộng đồng hoàn thành công việc, phòng ngừa và giảm nhẹ khó khăn, đồng thời giúp họ sử dụng hiệu quả các nguồn lực sẵn có.
- Mục tiêu là giúp mỗi cá nhân thực hiện tốt vai trò của mình và trở thành một thành viên hữu ích, có đóng góp cho xã hội.

2. Gắn kết con người với hệ thống tài nguyên:
- Nhân viên CTXH (NVCTXH) đóng vai trò kết nối, giúp thân chủ tiếp cận các nguồn lực cần thiết để đáp ứng nhu cầu.
- NVCTXH phải xác định được nhu cầu của thân chủ và biết nơi có nguồn lực tương ứng để đáp ứng.

Bảng tham chiếu giữa Nhu cầu con người và Nguồn lực xã hội:

3. Hoạch định và thực thi chính sách xã hội:
- Góp phần xây dựng các chính sách, chương trình nhằm đáp ứng nhu cầu cơ bản và hỗ trợ phát triển năng lực con người.
- Theo đuổi các chính sách và dịch vụ thông qua biện hộ, hành động chính trị để tăng quyền lực cho các nhóm nguy cơ, thúc đẩy công bằng xã hội và kinh tế. NVCTXH chống lại sự phân biệt đối xử và các hình thức bất công khác.

4. Phát triển kiến thức và kỹ năng nghề nghiệp:
- Ngành CTXH phải liên tục mở rộng nền tảng kiến thức để cung cấp các dịch vụ hiệu quả và phù hợp với đạo đức.
- NVCTXH phải không ngừng học tập, nâng cao trình độ chuyên môn qua nhiều hình thức (tập huấn, trao đổi kinh nghiệm, vừa học vừa làm...).

💡 Lưu ý cho sinh viên: Phân biệt Sứ mạng và Mục đích

Đây là hai khái niệm dễ nhầm lẫn. Hãy hiểu đơn giản như sau:

• Sứ mạng: Là tầm nhìn, mục tiêu bao trùm, là câu trả lời cho câu hỏi "Tại sao nghề CTXH tồn tại?". Sứ mạng có tính triết lý, lâu dài (VD: nâng cao chất lượng cuộc sống).
• Mục đích: Là các mục tiêu cụ thể, hành động chiến lược để thực hiện sứ mạng, trả lời cho câu hỏi "CTXH làm gì?". Mục đích có tính thực tiễn hơn (VD: kết nối thân chủ với nguồn lực, xây dựng chính sách).

III. Giá trị của công tác xã hội

Giá trị là những niềm tin cốt lõi, định hướng cho hành động của NVCTXH. Có 5 giá trị cơ bản:

1. Phục vụ (Service):
- Mục tiêu chính là phục vụ thân chủ một cách vô vị lợi, đặt lợi ích của họ lên hàng đầu.
- NVCTXH phải sử dụng kiến thức và kỹ năng để giúp đỡ thân chủ và giải quyết các vấn đề xã hội.

2. Tôn trọng giá trị và nhân phẩm con người (Dignity and Worth of the Person):
- Mỗi người là độc nhất và có giá trị riêng. Mối quan hệ nghề nghiệp phải được xây dựng trên sự tôn trọng, chấp nhận, bảo mật và chân thành.
- Không phân biệt đối xử với thân chủ dựa trên thành phần xã hội, giàu nghèo, hay quá khứ của họ (ví dụ: người nghiện ma túy, mại dâm...).

3. Tôn trọng quyền tự quyết của thân chủ (Self-Determination):
- Con người có quyền tự do lựa chọn và đưa ra quyết định cho cuộc sống của mình, miễn là không xâm phạm quyền của người khác.
- NVCTXH không áp đặt mà trao quyền, nhấn mạnh vào việc tăng cường sức mạnh (empowerment) để thân chủ tự phát huy tiềm năng và giải quyết vấn đề của họ. Tạo điều kiện cho thân chủ tham gia tích cực vào tiến trình giải quyết vấn đề là cực kỳ quan trọng.

4. Hết lòng hỗ trợ thân chủ tiếp cận tài nguyên (Commitment to Clients' Access to Resources):
- Việc tôn trọng quyền tự quyết sẽ vô nghĩa nếu thân chủ không có nguồn lực để thực hiện mục tiêu.
- NVCTXH phải đóng vai trò là người môi giới (giới thiệu), người quản lý (liên kết các dịch vụ), và người triển khai chương trình (tạo ra nguồn lực mới nếu cần).

5. Làm cho các cơ sở xã hội nhân bản hơn (Making Social Institutions Humane):
- NVCTXH có trách nhiệm cải thiện chất lượng các dịch vụ xã hội, làm cho chúng dễ tiếp cận và đáp ứng tốt hơn nhu cầu con người.
- Chống lại các rào cản như thủ tục phức tạp, chính sách phân biệt đối xử, thái độ thiếu niềm nở của nhân viên...

6. Tôn trọng và chấp nhận sự đa dạng (Respect for Diversity):
- NVCTXH làm việc với nhiều nhóm dân cư khác nhau về dân tộc, văn hóa, tôn giáo, giới tính, tuổi tác...
- Phải thấu hiểu, tôn trọng sự khác biệt và liên tục học hỏi để cung cấp dịch vụ một cách nhạy bén, phù hợp và hiệu quả.

IV. Quan điểm cơ bản trong công tác xã hội

Đây là những góc nhìn nền tảng về con người và xã hội, định hình cách tiếp cận của ngành. Gồm 6 quan điểm:

+ Cá nhân là mối quan tâm hàng đầu của xã hội.

+ Giữa cá nhân và xã hội có mối quan hệ phụ thuộc, tương hỗ lẫn nhau.

+ Mỗi bên (cá nhân và xã hội) đều có trách nhiệm với bên còn lại.

+ Con người có những nhu cầu cơ bản giống nhau, nhưng mỗi cá nhân là một thực thể độc nhất, không ai giống ai.

+ Mỗi người cần được phát huy hết tiềm năng của mình và thể hiện trách nhiệm với xã hội qua việc tham gia tích cực.

+ Xã hội có trách nhiệm tạo điều kiện, khắc phục những trở ngại cản trở sự phát triển của cá nhân.

V. Nguyên tắc hành động trong công tác xã hội

Nguyên tắc là các quy tắc chỉ dẫn hành động cụ thể trong quá trình làm việc với thân chủ.

💡 Lưu ý cho sinh viên: Phân biệt Giá trị và Nguyên tắc

• Giá trị: Là niềm tin, là "kim chỉ nam" trừu tượng (VD: tin rằng mỗi người đều có phẩm giá).
• Nguyên tắc: Là quy tắc hành động cụ thể, là sự vận dụng của giá trị vào thực tế (VD: từ giá trị "tôn trọng phẩm giá", ta có nguyên tắc "chấp nhận thân chủ" và "bảo mật thông tin").

Có 7 nguyên tắc chính:

1. Chấp nhận thân chủ: Chấp nhận con người thân chủ với đầy đủ phẩm chất và giá trị vốn có của họ. Lưu ý: Chấp nhận con người họ không có nghĩa là đồng tình với những hành vi sai trái của họ.

2. Trao quyền (Tạo quyền): Chú trọng tăng năng lực cho thân chủ để họ có thể tự giải quyết vấn đề của mình một cách bền vững.

3. Tôn trọng quyền tự quyết của thân chủ: Mọi sự giúp đỡ phải dựa trên nhu cầu thực sự và quyết định của thân chủ.

4. Cá biệt hóa: Mỗi thân chủ là độc nhất, do đó không thể áp dụng một phương pháp giải quyết rập khuôn ("cá mè một lứa") cho tất cả mọi người.

5. Kín đáo (Bảo mật): Giữ bí mật các thông tin của thân chủ trong quá trình làm việc.

6. Nhân viên công tác xã hội luôn ý thức về mình: NVCTXH phải tự nhận thức về năng lực, giới hạn, giá trị của bản thân và không ngừng học hỏi để làm việc hiệu quả.

7. Xây dựng mối quan hệ chuyên nghiệp: Mối quan hệ giúp đỡ phải dựa trên sự thỏa thuận, có kế hoạch, có thời hạn, vì lợi ích của thân chủ, chứ không phải là mối quan hệ ban ơn hay quyền uy.

VI. Quy chuẩn đạo đức công tác xã hội

Quy chuẩn đạo đức quy định trách nhiệm và hành vi của NVCTXH.

1. Trách nhiệm đối với bản thân:
- Phải có phẩm chất, năng lực phù hợp.
- Luôn rèn luyện kiến thức, thái độ, kỹ năng.
- Phải liêm chính.
- Luôn học hỏi để đổi mới.

2. Trách nhiệm đối với thân chủ:
- Đặt thân chủ là mối quan tâm hàng đầu.
- Phát huy tối đa khả năng tự quyết của thân chủ.
- Đảm bảo sự riêng tư, bảo mật cho thân chủ.

3. Trách nhiệm đối với đồng nghiệp:
- Tôn trọng, bình đẳng.
- Có trách nhiệm liên đới đối với các thân chủ của đồng nghiệp (hỗ trợ khi cần).

4. Trách nhiệm đối với xã hội:
- Làm việc vì lợi ích chung của xã hội.
- Phải hài hòa được các cấp độ giá trị khác nhau: giá trị của xã hội (thể chế, văn hóa), giá trị nghề nghiệp, giá trị của cơ quan và giá trị của thân chủ.