Tóm tắt kiến thức chương 2 - Triết học Mác - Lênin
Tổng hợp kiến thức trọng tâm Chương 2 Triết học Mác - Lênin về Chủ nghĩa Duy vật Biện chứng. Phân tích định nghĩa vật chất của V.I. Lênin, nguồn gốc, bản chất ý thức và mối quan hệ biện chứng Vật chất - Ý thức. Tóm tắt hai nguyên lý, ba quy luật cơ bản và sáu cặp phạm trù của Phép biện chứng Duy vật.
Triết học Mác LêninChủ nghĩa Duy vật Biện chứngĐịnh nghĩa Vật chấtV.I. LêninNguồn gốc Ý thứcMối quan hệ Vật chất và Ý thứcPhép Biện chứng Duy vậtNguyên lý Phát triểnQuy luật Lượng ChấtQuy luật Mâu thuẫnLý luận Nhận thứcThực tiễn và Chân lý
I- VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC
1. Vật chất và phương thức tồn tại của vật chất
a) Quan niệm của chủ nghĩa duy tâm và chủ nghĩa duy vật trước C. Mác
Thừa nhận sự tồn tại của sự vật nhưng phủ nhận đặc trưng "tự thân tồn tại" khách quan của chúng.
- Duy tâm khách quan: Giới tự nhiên là do "sự tha hóa" của "tinh thần thế giới".
- Duy tâm chủ quan: Sự tồn tại lệ thuộc vào chủ quan (cảm giác), là hình thức khác của ý thức.
Thừa nhận sự tồn tại khách quan của thế giới vật chất, lấy tự nhiên giải thích tự nhiên.
- Thời cổ đại: Quy vật chất về vật thể hữu hình (Nước, Lửa, Không khí, Thuyết Âm dương - Ngũ hành). Đỉnh cao là thuyết Nguyên tử (Leucippus, Democritos) - vật chất là những hạt nhỏ nhất không thể phân chia.
- Thế kỷ XV-XVIII: Duy vật siêu hình, máy móc. Đồng nhất vật chất với khối lượng, giải thích mọi hiện tượng bằng cơ học thuần túy.
b) Cuộc cách mạng khoa học tự nhiên cuối thế kỷ XIX, đầu XX
Nhiều phát minh vĩ đại đã phá sản quan điểm duy vật siêu hình về vật chất:
Khủng hoảng vật lý học: Nguyên tử không phải là hạt nhỏ nhất bất biến. Nhiều nhà khoa học trượt từ duy vật máy móc sang duy tâm (cho rằng vật chất có thể biến mất). Lênin khẳng định: Chỉ có giới hạn nhận thức bị vượt qua, chứ vật chất không mất đi. Cần thay thế duy vật siêu hình bằng duy vật biện chứng.
c) Quan niệm của triết học Mác - Lênin về vật chất
ĐỊNH NGHĨA VẬT CHẤT CỦA V.I. LÊNIN
"Vật chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh, và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác."
Thực tại khách quan
Tồn tại hiện thực bên ngoài ý thức và không lệ thuộc vào ý thức con người. Đây là "đặc tính" duy nhất của vật chất.
Đem lại cảm giác
Khi tác động trực tiếp hoặc gián tiếp vào các giác quan con người thì đem lại cảm giác. Vật chất là cái có trước (tính thứ nhất).
Ý thức là phản ánh
Ý thức chỉ là sự chép lại, chụp lại, là bản sao của thế giới khách quan. Khẳng định con người có thể nhận thức được thế giới.
d) Phương thức tồn tại của vật chất
Vận Động
Là cách thức và hình thức tồn tại của vật chất. Là mọi sự thay đổi và quá trình diễn ra trong vũ trụ.
- Thuộc tính cố hữu, tự thân vận động, mang tính phổ biến. Không thể tạo ra và không bị tiêu diệt.
- 5 hình thức cơ bản: Cơ học, Vật lý, Hóa học, Sinh học, Xã hội. Hình thức cao bao hàm hình thức thấp.
- Đứng im: Là trạng thái ổn định về chất, mang tính tương đối và tạm thời. Vận động là tuyệt đối.
Không Gian & Thời Gian
Là những hình thức tồn tại của vật chất vận động, có tính khách quan.
- Không gian: Biểu hiện sự quảng tính, kết cấu, vị trí (có 3 chiều).
- Thời gian: Biểu hiện độ dài diễn biến, sự kế tiếp của quá trình (có 1 chiều).
- Vật chất có 3 chiều không gian và 1 chiều thời gian. Chúng là vô tận, gắn liền chặt chẽ với nhau và phụ thuộc vào vận động của vật chất.
đ) Tính thống nhất vật chất của thế giới
Bản chất của thế giới là vật chất, thế giới thống nhất ở tính vật chất:
Chỉ có một thế giới duy nhất là thế giới vật chất, tồn tại khách quan, độc lập với ý thức.
Mọi bộ phận của thế giới có mối liên hệ vật chất thống nhất, đều là dạng cụ thể của vật chất, chịu sự chi phối của quy luật khách quan.
Thế giới vật chất vô tận, vĩnh viễn, không do ai sinh ra hay tự mất đi. Xã hội loài người suy cho cùng cũng là cấp độ đặc biệt của tổ chức vật chất.
2. Nguồn gốc, bản chất và kết cấu của ý thức
a) Nguồn gốc của ý thức
Ý thức là thuộc tính của một dạng vật chất sống có tổ chức cao nhất là bộ óc người.
Sự tiến hóa của thế giới vật chất gắn liền với sự phát triển thuộc tính phản ánh:
- Vô sinh: Phản ánh vật lý, hóa học (thụ động).
- Hữu sinh: Phản ánh sinh học (kích thích, phản xạ).
- Động vật cấp cao: Tâm lý động vật.
- Con người: Ý thức (Hình thức phản ánh cao nhất).
Hoạt động thực tiễn là nguồn gốc trực tiếp quyết định sự ra đời của ý thức.
Lao động: Cải tạo thế giới, nhận thức quy luật, chuyển biến vượn thành người.
Ngôn ngữ: Vỏ vật chất của tư duy, công cụ giao tiếp và khái quát hóa, lưu giữ tri thức.
b) Bản chất của ý thức
Ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan, là quá trình phản ánh tích cực, sáng tạo.
- Ý thức không phải là sự vật, chỉ là "hình ảnh" của sự vật trong óc người.
- Nội dung là khách quan, hình thức phản ánh là chủ quan. Bị giới hạn bởi điều kiện lịch sử, năng lực chủ thể.
- Đặc tính cốt lõi: Sáng tạo. Không phản ánh thụ động mà có định hướng, nhào nặn lại hiện thực tinh thần, chỉ đạo thực tiễn.
c) Kết cấu của ý thức
Tri thức (phương thức tồn tại cơ bản), Tình cảm, Niềm tin, Ý chí.
- Tự ý thức: Nhận thức về chính bản thân mình.
- Tiềm thức: Hoạt động tâm lý tiềm tàng, kỹ năng bản năng.
- Vô thức: Hiện tượng tâm lý ngoài kiểm soát của lý trí (bản năng, giấc mơ).
3. Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức
VẬT CHẤT QUYẾT ĐỊNH Ý THỨC
- Quyết định nguồn gốc của ý thức (óc người là vật chất).
- Quyết định nội dung của ý thức (ý thức phản ánh hiện thực).
- Quyết định bản chất của ý thức (phản ánh thông qua thực tiễn).
- Quyết định sự vận động, phát triển của ý thức.
Ý THỨC TÁC ĐỘNG TRỞ LẠI
- Có tính độc lập tương đối, có quy luật phát triển riêng.
- Tác động trở lại vật chất phải thông qua hoạt động thực tiễn.
- Giữ vai trò chỉ đạo hoạt động (đúng dẫn đến thành công, sai dẫn đến thất bại).
- Xã hội càng phát triển, vai trò của ý thức (tri thức, KHCN) càng to lớn.
Ý NGHĨA PHƯƠNG PHÁP LUẬN
Tôn trọng tính khách quan kết hợp với phát huy tính năng động chủ quan.
Mọi chủ trương, đường lối phải xuất phát từ thực tế khách quan, hành động theo quy luật. Tránh bệnh chủ quan duy ý chí, đồng thời chống bảo thủ, trì trệ, phát huy sức sáng tạo của nhân tố con người.
II- PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT
Phép biện chứng có hai loại hình: Biện chứng khách quan (của bản thân thế giới tồn tại độc lập) và Biện chứng chủ quan (sự phản ánh biện chứng khách quan vào đầu óc con người).
Nội dung: Hai nguyên lý cơ bản
1. Mối liên hệ phổ biến
Chỉ sự ràng buộc, quy định, chuyển hóa lẫn nhau giữa các đối tượng. Không có sự vật nào tồn tại cô lập hoàn toàn.
- Tính khách quan: Tồn tại độc lập với ý thức.
- Tính phổ biến: Diễn ra ở mọi nơi (Tự nhiên, XH, Tư duy).
- Tính đa dạng: Có liên hệ không gian/thời gian, trực tiếp/gián tiếp, tất nhiên/ngẫu nhiên, bản chất/hiện tượng.
2. Sự phát triển
Là quá trình vận động từ thấp đến cao, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện, chất cũ đến chất mới. Bản chất là cái mới ra đời thay thế cái cũ.
- Tính khách quan: Nguồn gốc tự thân (từ mâu thuẫn bên trong).
- Tính phổ biến: Diễn ra ở mọi lĩnh vực.
- Tính kế thừa: Cái mới giữ lại yếu tố tích cực của cái cũ.
- Tính đa dạng: Phát triển qua các hình thức khác nhau.
6 Cặp Phạm trù cơ bản
Cái riêng & Cái chung
Cái riêng: 1 sự vật nhất định. Cái chung: thuộc tính lặp lại ở nhiều sự vật. Cái chung chỉ tồn tại trong cái riêng; cái riêng tồn tại qua mối liên hệ đến cái chung.
Nguyên nhân & Kết quả
Nguyên nhân: Sự tương tác gây ra biến đổi. Kết quả: Biến đổi xuất hiện do nguyên nhân. Nguyên nhân có trước kết quả. Chúng có thể chuyển hóa vị trí cho nhau.
Tất nhiên & Ngẫu nhiên
Tất nhiên: Do bản chất quy định, chắc chắn xảy ra. Ngẫu nhiên: Do điều kiện bên ngoài, có thể xảy ra hay không. Tất nhiên vạch đường qua vô số ngẫu nhiên.
Nội dung & Hình thức
Nội dung: Yếu tố tạo nên sự vật. Hình thức: Phương thức biểu hiện. Nội dung quyết định hình thức; hình thức tác động trở lại (thúc đẩy hoặc kìm hãm) nội dung.
Bản chất & Hiện tượng
Bản chất: Mối liên hệ tất nhiên bên trong. Hiện tượng: Biểu hiện ra bên ngoài của bản chất. Chúng thống nhất nhưng mâu thuẫn (hiện tượng thường phong phú, bản chất ổn định).
Khả năng & Hiện thực
Khả năng: Tiền đề, xu hướng chưa xảy ra. Hiện thực: Cái đang tồn tại. Khả năng chuyển hóa thành hiện thực khi có điều kiện thích hợp.
3 Quy luật cơ bản
1. Quy luật chuyển hóa từ lượng thành chất (và ngược lại)
Chỉ ra cách thức vận động, phát triển: Tích lũy về lượng đến ngưỡng dẫn đến thay đổi về chất (nhảy vọt).
2. Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập
Chỉ ra nguồn gốc, động lực của sự phát triển (Mâu thuẫn biện chứng).
- Mặt đối lập: Những khuynh hướng biến đổi trái ngược nhau nhưng cùng tồn tại trong sự vật.
- Thống nhất: Các mặt nương tựa nhau, làm tiền đề cho nhau tồn tại, có sự đồng nhất.
- Đấu tranh: Bài trừ, phủ định lẫn nhau, phá vỡ sự ổn định, dẫn đến chuyển hóa thành chất mới. (Đấu tranh là tuyệt đối, thống nhất là tương đối/tạm thời).
3. Quy luật phủ định của phủ định
Chỉ ra khuynh hướng phát triển: Theo đường xoáy ốc đi lên, có kế thừa.
III- LÝ LUẬN NHẬN THỨC
1. Bản chất & Thực tiễn
Bản chất nhận thức
Nhận thức là sự phản ánh hiện thực khách quan vào bộ óc người một cách tích cực, chủ động, sáng tạo trên cơ sở thực tiễn mang tính lịch sử cụ thể. Quá trình đi từ chưa biết đến biết, từ biết ít đến biết nhiều.
Thực tiễn & Vai trò
Thực tiễn: Toàn bộ hoạt động vật chất - cảm tính, lịch sử - xã hội của con người nhằm cải tạo tự nhiên & XH.
- Sản xuất vật chất (Cơ bản nhất).
- Hoạt động chính trị - xã hội.
- Thực nghiệm khoa học.
2. Các giai đoạn & Chân lý
Con đường biện chứng của nhận thức
Phản ánh khái quát, gián tiếp bản chất sự vật.
Từ tư duy trừu tượng quay trở về thực tiễn để kiểm tra.
Chân lý
Là tri thức phù hợp với hiện thực khách quan và được thực tiễn kiểm nghiệm.
- Tính khách quan: Nội dung phản ánh không phụ thuộc ý muốn chủ quan.
- Tính tương đối & Tuyệt đối: Phản ánh đúng nhưng chưa đầy đủ (tương đối) tiến dần đến sự phản ánh trọn vẹn (tuyệt đối).
- Tính cụ thể: Luôn gắn với một không gian, thời gian, điều kiện lịch sử cụ thể. (Không có chân lý trừu tượng).
18.566 xem 3 kiến thức 6 đề thi
7.724 lượt xem 04/07/2025
7.418 lượt xem 02/07/2025
3.155 lượt xem 11/07/2025
3.386 lượt xem 11/07/2025
1.986 lượt xem 11/07/2025
12.824 lượt xem 09/10/2025
19.147 lượt xem 13/01/2026
6.532 lượt xem 11/07/2025
11.377 lượt xem 14/04/2026
