Kiến thức chương 4 - Quản trị chuỗi cung ứng - ĐH Thương mại

4.1. PHƯƠNG PHÁP, CÔNG CỤ VÀ KHUNG HOẠCH ĐỊNH CHUỖI CUNG ỨNG

4.1.1. Khái niệm và các cấp độ hoạch định chuỗi cung ứng

a) Khái niệm

Hoạch định chuỗi cung ứng là quá trình phân tích, dự báo và xây dựng năng lực để tối ưu hóa sự cân bằng giữa Nhu cầu và Năng lực. Đây là bước đầu tiên trong quản trị chuỗi cung ứng (SCM), định hình khung khổ cấu trúc và xác lập các mục tiêu cụ thể.

Bản chất:

• Đầu vào: Chiến lược kinh doanh, nhu cầu thị trường, nguồn lực hiện tại.
• Đầu ra: Các phương án cung ứng khả thi, kế hoạch sản xuất, phân phối.
• Mục tiêu tối thượng: Tìm điểm cân bằng giữa Tổng công suất sản xuất và Lượng dự trữ để đáp ứng nhu cầu biến động với chi phí hệ thống tối thiểu.

b) Phân cấp kế hoạch chuỗi cung ứng

Hệ thống hoạch định được chia thành 3 cấp độ dựa trên khung thời gian và phạm vi quyết định. Việc phân cấp giúp tạo sự nhất quán từ chiến lược đến thực thi.

Cấp độ	Thời gian	Nội dung & Mục tiêu	Ví dụ quyết định cụ thể
1. Chiến lược (Strategic)	Dài hạn (1 - 5 năm)	- Thiết kế cấu trúc chuỗi cung ứng. - Định vị lợi thế cạnh tranh & năng lực cốt lõi. - Quyết định đầu tư cơ sở hạ tầng lớn.	- Xây dựng nhà máy mới ở đâu? - Tự sản xuất hay thuê ngoài (Make or Buy)? - Mở rộng thị trường quốc tế nào?
2. Chiến thuật (Tactical)	Trung hạn (3 - 18 tháng)	- Phân bổ nguồn lực và công suất. - Cân đối cung cầu theo quý/năm. - Tối ưu hóa hiệu quả ngắn hạn.	- Chính sách hàng tồn kho (giữ bao nhiêu?). - Kế hoạch bán hàng & sản xuất tổng hợp (S&OP). - Thuê nhân sự thời vụ.
3. Tác nghiệp (Operational)	Ngắn hạn (Ngày/Tuần)	- Thực thi các công việc cụ thể hàng ngày. - Triển khai các ràng buộc từ cấp chiến thuật.	- Lịch trình sản xuất chi tiết từng ca. - Lộ trình giao hàng của xe tải. - Đặt mua vật liệu cụ thể.

💡 Student Note (Lưu ý ôn thi): Mối quan hệ giữa các cấp là "Top-down" (Từ trên xuống). Cấp chiến lược tạo ra "ràng buộc" và "ranh giới" cho cấp chiến thuật; cấp chiến thuật tạo ràng buộc cho cấp tác nghiệp. Không có một kế hoạch tốt nhất cho mọi tổ chức, nó phụ thuộc vào đặc thù doanh nghiệp.

c) Vị trí của kế hoạch chuỗi cung ứng

Hoạch định là nền tảng của SCM. Nó kết nối Chiến lược kinh doanh (Mục tiêu doanh thu, thị phần) với Kế hoạch vận hành (Sản xuất, Logistics).

4.1.2. Phương pháp và công cụ hỗ trợ lập kế hoạch chuỗi cung ứng

4.1.2.1. Phương pháp lập kế hoạch chuỗi cung ứng

Có hai phương pháp tiếp cận chính để xây dựng kế hoạch:

a) Phương pháp hoạch định truyền thống (Traditional Planning):

• Cách tiếp cận: Từ trên xuống (Top-down). Bắt đầu từ chiến lược kinh doanh để định hình chuỗi cung ứng.
• Quy trình: Chiến lược kinh doanh → Chiến lược chuỗi cung ứng (Chi phí thấp hay Khác biệt hóa) → Thiết kế năng lực.
• Ví dụ: Nếu chiến lược là "Chi phí thấp" → Chuỗi cung ứng sẽ tập trung vào hiệu quả quy mô, tối ưu vận tải. Nếu chiến lược là "Đổi mới" → Chuỗi cung ứng tập trung vào tốc độ và sự linh hoạt.

b) Mô hình giá trị khách hàng đề xuất (CVP - Customer Value Proposition):

• Cách tiếp cận: Tập trung vào khách hàng. Xuất phát từ việc phân tích nhu cầu và giá trị mà khách hàng mong đợi.
• Quy trình 3 bước: 1. Xác định giá trị khách hàng (Họ cần gì? Giá rẻ hay Chất lượng?). 2. Xây dựng công thức lợi nhuận & Xác định năng lực lõi. 3. Thiết kế quy trình và nguồn lực để đáp ứng giá trị đó.
• Ví dụ kinh điển (Tata Nano): Nhận thấy nhu cầu xe hơi giá rẻ cho gia đình nhỏ → Thiết kế xe giá 2.500 USD → Buộc chuỗi cung ứng phải tìm nguồn cung giá cực thấp và thiết kế dạng module để lắp ráp dễ dàng.

4.1.2.2. Các công cụ hỗ trợ lập kế hoạch chuỗi cung ứng

a) Mô hình SCOR (Supply Chain Operations Reference):

• Là ngôn ngữ chuẩn hóa để mô tả, đo lường và đánh giá chuỗi cung ứng.
• 5 Quy trình cốt lõi (Level 1): - Plan (Lập kế hoạch): Cân bằng cung cầu, định hướng nguồn lực. - Source (Tìm nguồn): Mua sắm, quản lý nhà cung cấp, quản lý tồn kho nguyên liệu. - Make (Sản xuất): Chế tạo, lắp ráp, đóng gói, quản lý thiết bị. - Deliver (Phân phối): Quản lý đơn hàng, kho bãi, vận tải. - Return (Thu hồi): Xử lý hàng lỗi, hàng bảo hành, logistics ngược.
• Cấp độ của SCOR: + Level 1: Phạm vi và Chiến lược. + Level 2: Cấu hình (Ví dụ: Chọn sản xuất theo đơn hàng MTO hay tồn kho MTS). + Level 3: Phần tử quy trình (Các bước chi tiết). + Level 4: Hoạt động chi tiết (Đặc thù từng công ty, không nằm trong chuẩn SCOR).

b) Mô hình CPFR (Collaborative Planning, Forecasting and Replenishment):

• Là mô hình hợp tác, chia sẻ thông tin minh bạch giữa các đối tác trong chuỗi (đặc biệt là Nhà bán lẻ và Nhà sản xuất, ví dụ Walmart và P&G).
• Lợi ích cốt lõi: Giảm hiệu ứng Bullwhip (Roi da), giảm tồn kho hệ thống, tăng doanh thu.
• Quy trình 4 giai đoạn lớn (8 bước nhỏ): 1. Chiến lược & Hoạch định (Thỏa thuận hợp tác). 2. Quản lý nhu cầu & Dự báo (Dự báo doanh số, chia sẻ dữ liệu POS). 3. Thực thi (Lên đơn hàng và giao hàng). 4. Phân tích & Đánh giá (Xử lý các ngoại lệ).

4.1.3. Khung hoạch định chuỗi cung ứng

Khung hoạch định phải đảm bảo tính thống nhất từ trên xuống dưới:

1. Kế hoạch chiến lược kinh doanh: Xác định mục tiêu thị phần, lợi nhuận, sản phẩm.
2. Kế hoạch chiến lược chuỗi cung ứng: Thiết kế mạng lưới, chọn mô hình (Tinh gọn hay Nhanh nhạy).
3. Kế hoạch chiến lược chức năng: Chi tiết hóa cho Sản xuất, Mua hàng, Logistics, Dịch vụ khách hàng.

4.2. HOẠCH ĐỊNH CHIẾN LƯỢC CHUỖI CUNG ỨNG

4.2.1. Nhận thức nhu cầu và xác định giá trị đề xuất

4.2.1.1. Nhận thức về nhu cầu người tiêu dùng

Doanh nghiệp cần hiểu rõ 6 thuộc tính của nhu cầu: (1) Số lượng đơn hàng, (2) Thời gian đáp ứng, (3) Sự đa dạng, (4) Mức dịch vụ, (5) Giá cả, (6) Tỷ lệ đổi mới.

Phân loại sản phẩm (Theo Fisher):

• Sản phẩm chức năng (Functional Products): Nhu cầu ổn định, dễ dự báo, vòng đời dài, biên lợi nhuận thấp. (Ví dụ: Nước giải khát, xăng dầu, thực phẩm cơ bản). → Cần chuỗi cung ứng hiệu quả chi phí.
• Sản phẩm đổi mới (Innovative Products): Nhu cầu biến động, khó dự báo, vòng đời ngắn, biên lợi nhuận cao. (Ví dụ: Thời trang mốt mới, iPhone mới ra mắt). → Cần chuỗi cung ứng nhanh nhạy, linh hoạt.

4.2.1.2. Đề xuất giá trị đáp ứng nhu cầu (CVP)

Các doanh nghiệp phải chọn Ưu tiên cạnh tranh (Competitive Priorities) để thiết kế chuỗi cung ứng phù hợp:

• Chi phí (Cost): Giá thấp nhất (Walmart, Sam's Club). Tập trung tối ưu hóa vận tải, giảm tồn kho.
• Thời gian (Time): Giao hàng nhanh, đúng hạn (FedEx, UPS). Sử dụng công nghệ để tăng tốc quy trình.
• Đổi mới (Innovation): Sản phẩm dẫn đầu, "phải có" (Apple, Nike). Tập trung vào R&D và Marketing, thuê ngoài sản xuất nhưng kiểm soát chặt chất lượng.
• Chất lượng (Quality): Cao cấp, tin cậy, truy xuất nguồn gốc (Mercedes, Dược phẩm). Áp dụng TQM, Six Sigma.
• Dịch vụ (Service): Tùy biến cao, chăm sóc khách hàng tốt (Dịch vụ cao cấp).

4.2.1.3. Xác lập năng lực lõi

Để tạo lợi thế cạnh tranh, nguồn lực phải chuyển hóa thành năng lực lõi. Năng lực lõi phải thỏa mãn 4 điều kiện: (1) Có giá trị, (2) Khan hiếm, (3) Khó sao chép, (4) Khó thay thế.

4.2.2. Lựa chọn chiến lược chuỗi cung ứng

4.2.2.1. Dự báo nhu cầu và sự không chắc chắn

Đặc điểm của dự báo:

• Dự báo luôn có sai số.
• Dự báo dài hạn kém chính xác hơn ngắn hạn.
• Dự báo tổng hợp (nhóm sản phẩm) chính xác hơn dự báo chi tiết (từng mã SKU).

Sự không chắc chắn của cầu tiềm ẩn (Implied Demand Uncertainty): Là thước đo sự khó khăn trong việc đáp ứng nhu cầu. Sản phẩm đổi mới có độ không chắc chắn cao → Cần tồn kho an toàn lớn hơn hoặc năng lực phản ứng nhanh hơn.

4.2.2.2. Chọn chiến lược chuỗi cung ứng (Quan trọng)

Việc lựa chọn chiến lược phụ thuộc vào vị trí của Điểm thâm nhập đơn hàng (OPP - Order Penetration Point) hay còn gọi là điểm phân tách (Decoupling Point).

• OPP: Là điểm mà tại đó sản phẩm được gán cho một đơn hàng cụ thể của khách hàng.
• Trước OPP: Hoạt động theo dự báo (Chiến lược Đẩy - Push).
• Sau OPP: Hoạt động theo đơn hàng thực (Chiến lược Kéo - Pull).

Chiến lược	Bản chất	Loại sản phẩm phù hợp	Đặc điểm vận hành
Tinh gọn (Lean) (Chiến lược Đẩy)	Loại bỏ lãng phí, chi phí thấp, dựa trên dự báo chính xác.	Sản phẩm chức năng (Mỳ tôm, nước suối).	- OPP nằm gần khách hàng (Kho thành phẩm). - Sản xuất lô lớn để giảm chi phí đơn vị.
Nhanh nhạy (Agile) (Chiến lược Kéo)	Đáp ứng nhanh với biến động, linh hoạt.	Sản phẩm đổi mới, thời trang, công nghệ cao.	- OPP nằm ở thượng nguồn (Nhà cung cấp/Sản xuất). - Công suất dư thừa để chờ đơn hàng.
Hợp nhất (Leagile) (Chiến lược Lai)	Kết hợp: Tinh gọn ở khâu trước OPP và Nhanh nhạy ở khâu sau OPP.	Sản phẩm cần tùy biến nhưng có các module chuẩn hóa.	- Áp dụng trì hoãn (Postponement). - Ví dụ: Sơn (Pha màu tại cửa hàng), Máy tính (Lắp ráp linh kiện có sẵn).

4.2.3. Xác lập khung quản trị chuỗi cung ứng phù hợp chiến lược

Thiết kế mạng lưới chuỗi cung ứng: Là quyết định dài hạn về số lượng, vị trí, công suất của nhà máy và kho bãi. Các yếu tố ảnh hưởng:

• Chiến lược cạnh tranh: Cạnh tranh bằng chi phí → tập trung sản xuất nơi nhân công rẻ. Cạnh tranh bằng tốc độ → đặt kho gần thị trường.
• Kinh tế vĩ mô: Thuế quan, tỷ giá, ưu đãi đầu tư.
• Cơ sở hạ tầng: Đường xá, cảng biển, nguồn điện.
• Chi phí Logistics: Cân bằng giữa Chi phí tồn kho, Chi phí vận tải và Chi phí cơ sở vật chất.

4.3. KẾ HOẠCH SẢN XUẤT TRONG CHUỖI CUNG ỨNG

4.3.1. Sản xuất và các quá trình sản xuất

4.3.1.1. Sự tiến hóa của sản xuất

Lịch sử phát triển qua các giai đoạn:

• Thập niên 70 (Sản xuất Đẩy): Tập trung vào quy mô, sản xuất hàng loạt để giảm chi phí.
• Thập niên 80 (Sản xuất Tinh gọn/JIT): Tập trung giảm lãng phí, giảm tồn kho, chất lượng (Toyota).
• Thập niên 90 (Sản xuất Linh hoạt): Đa dạng hóa sản phẩm, đáp ứng nhu cầu thay đổi.
• Năm 2000+ (Sản xuất Thích ứng): Kết hợp công nghệ thông tin, tốc độ và sự linh hoạt cao độ.

4.3.1.2. Các quá trình sản xuất

Phân loại theo quy mô và tính chất dòng chảy:

• Sản xuất Dự án (Project): Sản phẩm độc nhất (Tàu thủy, Cầu đường, Phim ảnh). Máy móc và nhân sự di chuyển đến nơi sản xuất.
• Sản xuất Gián đoạn (Job Shop): Sản xuất lô nhỏ, đa dạng mẫu mã (Xưởng cơ khí, In ấn). Máy móc đa năng, linh hoạt cao nhưng hiệu suất thấp.
• Sản xuất Hàng loạt (Batch): Sản xuất theo từng mẻ lớn (Dược phẩm, Giày dép). Hiệu quả hơn Job shop nhưng kém linh hoạt hơn.
• Sản xuất Liên tục (Continuous Flow): Sản xuất 24/7, tự động hóa cao (Lọc dầu, Xi măng, Điện). Chi phí cố định rất cao, chi phí biến đổi thấp.

4.3.1.3. Các chiến lược sản xuất cơ bản (Nội dung cốt lõi của chương)

Sinh viên cần phân biệt rõ 4 chiến lược sau dựa trên vị trí OPP và đặc điểm tồn kho:

Chiến lược	MTS (Make To Stock) Sản xuất để dự trữ	ATO (Assemble To Order) Lắp ráp theo đơn	MTO (Make To Order) Sản xuất theo đơn	ETO (Engineer To Order) Thiết kế theo đơn
Đặc điểm	Sản xuất hoàn chỉnh trước khi có đơn hàng. Dựa hoàn toàn vào dự báo.	Sản xuất sẵn linh kiện/module. Chỉ lắp ráp khi có đơn hàng.	Có sẵn thiết kế. Chỉ mua vật liệu và chế tạo khi có đơn hàng.	Bắt đầu từ khâu thiết kế kỹ thuật cùng khách hàng.
Vị trí tồn kho (OPP)	Kho thành phẩm	Kho bán thành phẩm / Linh kiện	Kho nguyên vật liệu thô	Không tồn kho / Nguồn cung ứng
Thời gian giao hàng	Rất ngắn (Lấy hàng ngay)	Ngắn (Vài ngày - 1 tuần)	Trung bình / Dài	Rất dài (Vài tháng - năm)
Ví dụ	Mỳ tôm, Tivi, Giấy vệ sinh.	Máy tính Dell, Xe máy, Sơn pha màu.	Đồ nội thất cao cấp, Máy móc công nghiệp.	Nhà máy điện, Tàu vũ trụ, Biệt thự.
Ưu/Nhược điểm	Ưu: Chi phí thấp, giao nhanh. Nhược: Rủi ro tồn kho ế ẩm cao.	Ưu: Tùy biến được (Mass Customization), tồn kho ít rủi ro hơn MTS.	Ưu: Không tồn kho thành phẩm. Nhược: Khách phải chờ đợi.	Ưu: Đáp ứng chính xác nhu cầu đặc biệt. Nhược: Chi phí cao, phức tạp.

4.3.2. Hoạch định công suất và lập kế hoạch sản xuất tổng hợp

4.3.2.1. Hoạch định công suất (Capacity Planning)

Là xác định khả năng sản xuất để đáp ứng nhu cầu dài hạn. Các chiến lược điều chỉnh công suất:

• Chiến lược Dẫn đầu (Lead Strategy): Tăng công suất trước khi cầu tăng. Chủ động giành thị phần nhưng rủi ro dư thừa máy móc.
• Chiến lược Theo sau (Lag Strategy): Tăng công suất sau khi cầu đã tăng thực tế. An toàn về vốn nhưng dễ mất khách hàng vào tay đối thủ.
• Chiến lược Trung bình (Average Strategy): Tăng công suất theo mức cầu trung bình dự báo.

4.3.2.2. Lập kế hoạch sản xuất tổng hợp (Aggregate Planning - APP)

Là kế hoạch trung hạn (3-18 tháng), xác định mức sản xuất, tồn kho và nhân lực cho nhóm sản phẩm (không chi tiết từng mã hàng). Mục tiêu là cân bằng cung cầu với chi phí thấp nhất.

Các chiến lược hoạch định tổng hợp:

1. Chiến lược Cấp độ (Level Strategy) - Giữ ổn định sản xuất:

• Cách làm: Giữ nguyên số lượng công nhân và tốc độ sản xuất không đổi bất chấp nhu cầu tăng giảm.
• Xử lý biến động: - Khi Cầu < Cung: Tích trữ hàng vào kho. - Khi Cầu > Cung: Dùng hàng tồn kho ra bán hoặc nợ đơn hàng (Backorder).
• Ưu điểm: Ổn định nhân sự, tâm lý người lao động tốt, dễ quản lý sản xuất.
• Nhược điểm: Chi phí tồn kho rất cao, rủi ro hư hỏng hàng hóa.

2. Chiến lược Theo đuổi (Chase Strategy) - Bám sát nhu cầu:

• Cách làm: Điều chỉnh mức sản xuất khớp hoàn toàn với nhu cầu từng thời điểm.
• Xử lý biến động: Thuê thêm hoặc sa thải nhân viên liên tục, hoặc dùng thời gian làm thêm giờ tối đa.
• Ưu điểm: Tồn kho gần như bằng 0, không ứ đọng vốn.
• Nhược điểm: Chi phí tuyển dụng/sa thải cao, nhân sự bất ổn, chất lượng khó kiểm soát, năng suất giảm do thay đổi liên tục.

3. Chiến lược Hỗn hợp (Hybrid Strategy):

• Kết hợp cả hai phương pháp trên. Sử dụng một phần tồn kho, kết hợp làm thêm giờ và thuê ngoài (Outsourcing) để tối ưu hóa tổng chi phí.

⚠️ Student Note (Mẹo nhớ bài): - Chiến lược Cấp độ tốn tiền Kho (Inventory cost). - Chiến lược Theo đuổi tốn tiền Nhân sự (Hiring/Firing cost). - Các công ty dịch vụ (nhà hàng, khách sạn) không thể dùng chiến lược Cấp độ thuần túy vì dịch vụ không thể lưu kho → Họ thường dùng chiến lược Theo đuổi (nhân viên part-time) hoặc Quản lý nhu cầu (đặt chỗ trước).