Kiến thức C10 - Xã hội học đại cương - Trường ĐHKHXH&NV

1. Định nghĩa biến đổi xã hội

Biến đổi xã hội được coi là thuộc tính vốn có của mọi xã hội. Mọi khía cạnh của cuộc sống từ cấu trúc xã hội đến các giá trị văn hóa đều liên tục chuyển động, nơi cái cũ lùi vào quá khứ và cái mới xuất hiện.

Dưới đây là bảng so sánh các quan niệm về biến đổi xã hội từ các nhà xã hội học nổi tiếng:

Để xem xét biến đổi xã hội một cách khoa học, sinh viên cần xác định rõ hai yếu tố: 
1.1. Khía cạnh xã hội cụ thể được xem xét (cấu trúc nào, thiết chế nào). 
1.2. Các mốc thời gian cụ thể để so sánh sự thay đổi giữa hai hoặc nhiều thời điểm.

2. Đặc điểm của biến đổi xã hội

Theo John Macionis, biến đổi xã hội có bốn đặc điểm cơ bản sau:

2.1. Diễn ra liên tục: Các khía cạnh của thiết chế và cấu trúc xã hội không bao giờ đứng yên mà luôn biến chuyển theo dòng thời gian.

2.2. Có thể được lập kế hoạch hoặc không: 
2.2.1. Biến đổi có dự tính: Các chương trình phát triển kinh tế - xã hội cụ thể. 
2.2.2. Biến đổi không dự tính: Ví dụ như sự ra đời của Internet đã tạo ra vô vàn thay đổi ngoài tầm dự đoán ban đầu của các tác giả sáng tạo ra nó.

2.3. Thường gây tranh cãi: Mọi sự thay đổi từ cách ăn mặc đến cấu trúc xã hội lớn lao đều thường vấp phải những ý kiến trái chiều, ủng hộ hoặc phản đối.

2.4. Tầm quan trọng không đồng nhất: Có những biến đổi nhỏ (mốt thời trang) nhưng cũng có những biến đổi vĩ đại làm thay đổi toàn bộ thế giới (máy tính và Internet).

2.5. Các lý thuyết về biến đổi xã hội (Tổng hợp)

3. Nguyên nhân dẫn đến biến đổi xã hội

Có 5 nhóm nguyên nhân chính thúc đẩy sự biến đổi trong xã hội:

3.1. Biến đổi tự nhiên: Thảm họa thiên nhiên (động đất, sóng thần) có thể xóa sạch các cộng đồng và buộc xã hội phải thay đổi cấu trúc để thích nghi hoặc phục hồi.

3.2. Thay đổi dân số: 
a. Sự gia tăng hoặc suy giảm dân số ảnh hưởng đến tuổi thọ, sức khỏe và các thách thức về nghèo đói, giáo dục. 
b. Di cư (nông thôn ra thành thị, quốc gia này sang quốc gia khác) làm thay đổi cấu trúc dân cư và mở rộng các đô thị.

3.3. Sáng chế, phát minh và phát hiện: Con người tạo ra vật chất mới và ý tưởng mới (như Internet) giúp "làm phẳng" thế giới, tạo điều kiện cho cá nhân hợp tác và cạnh tranh toàn cầu.

3.4. Xung đột xã hội: 
3.4.1. Xung đột giai cấp: Nguồn gốc của các cuộc cách mạng chuyển đổi giai đoạn lịch sử. 
3.4.2. Xung đột chủng tộc/tộc người: Dẫn đến chiến tranh hoặc các thay đổi về chính trị. 
3.4.3. Xung đột giới: Cuộc đấu tranh bình đẳng giới tạo ra thay đổi xã hội sâu rộng.

3.5. Tư tưởng và giá trị văn hóa: Các hệ tư tưởng mới hoặc giá trị tôn giáo (như Đạo Tin lành theo Max Weber) có thể thúc đẩy sự phát triển của các hệ thống kinh tế như Chủ nghĩa tư bản.

4. Hiện đại hóa

Hiện đại hóa là một quá trình biến đổi xã hội cụ thể, khởi đầu bằng công nghiệp hóa, đưa xã hội từ trạng thái truyền thống sang trạng thái hiện đại với mức độ kiểm soát môi trường tự nhiên và xã hội tốt hơn thông qua khoa học công nghệ.

4.1. Quan điểm của các nhà xã hội học tiền bối

4.2. Đặc điểm của hiện đại hóa theo Peter Berger

a. Suy tàn của cộng đồng nhỏ mang tính truyền thống: Sự cố kết ý nghĩa trong lịch sử bị suy yếu hoặc phá hủy. 
b. Mở rộng sự lựa chọn cá nhân: Con người tin rằng mình có quyền kiểm soát cuộc sống thay vì phó mặc cho số phận hay thần linh. 
c. Gia tăng sự đa dạng xã hội: Thúc đẩy sự đa dạng về niềm tin và hành vi do sự pha trộn các tầng lớp và sự phát triển đô thị. 
d. Định hướng tương lai và quan tâm đến thời gian: Con người tổ chức cuộc sống theo từng phút, coi "thời gian là vàng bạc" và lạc quan vào các phát minh mới.

4.3. Chín đặc điểm của quá trình hiện đại hóa theo Samuel Huntington

- Mang tính cách mạng (thay đổi toàn diện khuôn mẫu đời sống). 
- Phức tạp (liên quan đến mọi lĩnh vực: công nghiệp hóa, đô thị hóa, giáo dục...). 
- Mang tính hệ thống (thay đổi một thành tố sẽ kéo theo các thành tố khác). 
- Mang tính toàn cầu (bắt đầu từ châu Âu và lan ra toàn thế giới). 
- Lâu dài (tính bằng thế hệ, không thể diễn ra tức thì). 
- Diễn ra theo giai đoạn (có nhiều mức độ phát triển khác nhau). 
- Đồng nhất hóa (các xã hội hiện đại dần chia sẻ nhiều đặc điểm chung). 
- Không thể đảo ngược (xu hướng phát triển lâu dài không thể quay lại trạng thái cũ). 
- Mang tính tiến bộ (giúp nâng cao sự sung túc và hạnh phúc).

5. Toàn cầu hóa

Toàn cầu hóa là quá trình gia tăng sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các cá nhân, nhóm và quốc gia trên phạm vi toàn thế giới. Đây là sự gia tăng các dòng vốn, hàng hóa, nhân lực và thông tin xuyên biên giới.

5.1. Ba giai đoạn của toàn cầu hóa theo Thomas Friedman

5.2. Các nhân tố thúc đẩy toàn cầu hóa hiện nay

5.2.1. Nhóm nhân tố kỹ thuật và Internet: 
- Phần mềm Windows và trình duyệt Netscape. 
- Phần mềm xử lý công việc và việc tải lên mạng của cộng đồng (mọi người đều là nhà sản xuất). 
- Công cụ tìm kiếm (Google) và thiết bị kỹ thuật số không dây.

5.2.2. Nhóm nhân tố kinh tế: 
- Thuê làm bên ngoài (outsourcing) và chuyển sản xuất ra nước ngoài (offshoring). 
- Chuỗi cung ứng toàn cầu và nền kinh tế điện tử (chuyển tiền qua cái nhấp chuột). 
- Vai trò của các công ty xuyên quốc gia.

5.2.3. Nhóm nhân tố chính trị - xã hội: 
- Sự sụp đổ của bức tường Berlin và sự mở rộng các liên minh quốc tế. 
- Các diễn đàn chính trị chung và tổ chức phi chính phủ quốc tế.

LƯU Ý QUAN TRỌNG CHO SINH VIÊN:

- Nhầm lẫn giữa Hiện đại hóa và Biến đổi xã hội: Biến đổi xã hội là khái niệm rộng (bao quát), còn Hiện đại hóa chỉ là một loại hình biến đổi cụ thể bắt nguồn từ công nghiệp hóa. 
- Tính chất của Toàn cầu hóa: Toàn cầu hóa không phải là một quá trình "phẳng" ổn định cho tất cả mọi người; nó trao quyền cho một số nhóm nhưng đồng thời làm tổn thương những nhóm khác. 
- Bản sắc văn hóa: Toàn cầu hóa không nhất thiết dẫn đến sự đồng nhất văn hóa hoàn toàn (Tây phương hóa). Thực tế nó tạo ra sự "lai tạo" hoặc thúc đẩy các nỗ lực khẳng định bản sắc địa phương mạnh mẽ hơn.