Tóm tắt chương 1 - Chủ nghĩa XHKH (giáo trình Bộ GD&DT)

I. Vị trí của chủ nghĩa xã hội khoa học

1. Khái niệm chủ nghĩa xã hội khoa học.

Chủ nghĩa xã hội khoa học là bộ phận của chủ nghĩa Mác-Lênin, nghiên cứu quy luật vận động xã hội để thủ tiêu chủ nghĩa tư bản và xây dựng xã hội xã hội chủ nghĩa, tiến tới cộng sản chủ nghĩa.

Nó kế thừa tinh hoa của chủ nghĩa xã hội không tưởng và dựa trên triết học duy vật biện chứng, duy vật lịch sử cùng kinh tế chính trị Mác-Lênin để chỉ rõ con đường cách mạng và tổ chức xã hội mới.

2. Vị trí của chủ nghĩa xã hội khoa học.

Nằm trong cấu trúc thống nhất của chủ nghĩa Mác-Lênin, bên cạnh triết học và kinh tế chính trị, là hệ tư tưởng chính trị-xã hội của giai cấp công nhân.

Theo nghĩa hẹp, nó là một trong ba bộ phận của chủ nghĩa Mác-Lênin; theo nghĩa rộng, toàn bộ chủ nghĩa Mác-Lênin chính là chủ nghĩa xã hội khoa học.

II. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi khảo sát, ứng dụng

1. Đối tượng nghiên cứu của triết học và kinh tế chính trị Mác-Lênin

Triết học Mác-Lênin nghiên cứu quy luật chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy, làm cơ sở phương pháp luận cho chủ nghĩa xã hội khoa học.

Kinh tế chính trị Mác-Lênin nghiên cứu quy luật sản xuất, phân phối, trao đổi và tiêu dùng trong chế độ tư bản, làm cơ sở lý luận cho quá trình chuyển biến lên xã hội chủ nghĩa.

2. Đối tượng nghiên cứu của chủ nghĩa xã hội khoa học

Nghiên cứu quy luật chính trị-xã hội của quá trình chuyển biến từ chế độ tư bản lên xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa, bao gồm:

- “Giai cấp công nhân” và “sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân”
- “Cách mạng xã hội chủ nghĩa” và “nhà nước xã hội chủ nghĩa”
- “Liên minh công-nông và các tầng lớp lao động”
- Các vấn đề tôn giáo, dân tộc, gia đình, nguồn lực con người trong xây dựng xã hội mới

3. Phạm vi khảo sát và vận dụng

Là khoa học xã hội, dựa trên tư liệu thực tiễn để phân tích, vận dụng linh hoạt các lý thuyết vào đặc thù từng nước, giai đoạn quá độ và hoàn cảnh lịch sử, tránh giáo điều và duy ý chí.

III. Phương pháp của chủ nghĩa xã hội khoa học

1. Phương pháp luận chung

Dựa trên duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, làm căn cứ khoa học để luận giải sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân và quá trình hình thành xã hội cộng sản.

2. Các phương pháp đặc trưng

Phương pháp kết hợp lịch sử – lôgíc

Phân tích sự thật lịch sử để rút ra quy luật mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, dẫn đến đấu tranh giai cấp và cách mạng xã hội chủ nghĩa.

Phương pháp khảo sát-phân tích chính trị-xã hội

Đánh giá các hiện tượng xã hội trong bối cảnh giai cấp, chính trị, linh hoạt trước tác động của cả trong và ngoài nước.

Phương pháp liên ngành

Sử dụng thống kê, so sánh, điều tra xã hội học, mô hình hoá… để nghiên cứu khía cạnh chính trị-xã hội của sản xuất, phân phối, tiêu dùng.

Phương pháp tổng kết lý luận từ thực tiễn

Khai thác kinh nghiệm lịch sử và thực tiễn đổi mới để bổ sung, phát triển lý thuyết, tránh giáo điều.

IV. Chức năng, nhiệm vụ và ý nghĩa

1. Chức năng và nhiệm vụ

- Trang bị hệ thống lý luận và phương pháp nhận thức về cách mạng xã hội chủ nghĩa và xây dựng xã hội mới.
- Giáo dục lập trường, tư tưởng chính trị cho Đảng, giai cấp công nhân, và nhân dân lao động.
- Định hướng chính trị-xã hội cho mọi hoạt động xã hội, đảm bảo phát triển đúng bản chất xã hội chủ nghĩa.

2. Ý nghĩa việc nghiên cứu

Nâng cao bản lĩnh chính trị, lý luận vững chắc cho thế hệ trẻ và đội ngũ trí thức, cảnh giác với sai lầm giáo điều và chống lại tuyên truyền phản động, góp phần xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa.

Lưu ý thường gặp: Sinh viên hay nhầm lẫn giữa “nghĩa hẹp” và “nghĩa rộng” của chủ nghĩa xã hội khoa học. Nghĩa hẹp chỉ bộ phận trong Mác-Lênin, nghĩa rộng đồng nhất với toàn bộ hệ thống Mác-Lênin.

Chú ý: Tránh xem các lý luận là công thức cứng nhắc; luôn vận dụng sáng tạo phù hợp điều kiện cụ thể.