Tóm tắt ôn tập kiến thức chương 2 - Tài chính công (UEB)

2.1. HIỆU QUẢ PARETO TRONG PHÂN BỔ NGUỒN LỰC XÃ HỘI

2.1.1. Khái niệm “hiệu quả Pareto” và “hoàn thiện Pareto”

- Hiệu quả Pareto (Tối ưu Pareto): Là trạng thái phân bổ nguồn lực mà tại đó không thể làm cho ít nhất một người được lợi hơn mà không làm thiệt hại đến bất kỳ ai khác. Đây là trạng thái tối ưu của nền kinh tế.
- Hoàn thiện Pareto: Là quá trình phân bổ lại nguồn lực để đưa nền kinh tế từ trạng thái chưa hiệu quả đến trạng thái hiệu quả hơn. Các trường hợp được coi là hoàn thiện Pareto:
+ Ít nhất một người lợi hơn, người khác không đổi.
+ Tất cả mọi người đều lợi hơn.
+ Tổng lợi ích tăng thêm của người được lợi lớn hơn tổng thiệt hại của người bị thiệt (có lợi ích ròng).

Lưu ý cho sinh viên: Đừng nhầm lẫn giữa "Hoàn thiện Pareto" (quá trình thay đổi) và "Hiệu quả Pareto" (trạng thái đích đến). Một sự thay đổi có thể là hoàn thiện Pareto nhưng chưa chắc đã đạt đến điểm Hiệu quả Pareto tối đa ngay lập tức.

2.1.2. Hiệu quả Pareto trong sản xuất

- Đạt được khi không thể phân bổ lại các yếu tố đầu vào (Vốn - K, Lao động - L) để tăng sản lượng của một hàng hóa mà không làm giảm sản lượng hàng hóa khác.
- Điều kiện: Tỷ suất thay thế kỹ thuật biên (MRTS) giữa các nhân tố đầu vào phải bằng nhau đối với tất cả các ngành sản xuất.
- Công thức: $MRTS_{LK}^{X} = MRTS_{LK}^{Y}$ (Độ dốc của các đường đẳng lượng bằng nhau).

Mô tả Hộp Edgeworth trong sản xuất (Chuyển sơ đồ thành mô tả):

2.1.3. Hiệu quả Pareto trong phân phối

- Đạt được khi không thể phân phối lại hàng hóa để ít nhất một người đạt thỏa dụng cao hơn mà không làm giảm thỏa dụng của người khác.
- Điều kiện: Tỷ suất thay thế biên (MRS) giữa hai hàng hóa của mọi cá nhân tiêu dùng phải bằng nhau.
- Công thức: $MRS_{XY}^{A} = MRS_{XY}^{B}$ (Độ dốc của các đường bàng quan/thỏa dụng bằng nhau).

2.1.4. Hiệu quả Pareto tích hợp sản xuất và phân phối

- Là trạng thái kết hợp cả hiệu quả trong sản xuất và phân phối. Cơ cấu sản phẩm sản xuất ra phải phù hợp với sở thích và nhu cầu của người tiêu dùng.
- Điều kiện toàn diện: Tỷ lệ chuyển đổi biên (MRT - trong sản xuất) phải bằng Tỷ lệ thay thế biên (MRS - trong tiêu dùng).
- Công thức tổng quát: $MRT_{XY} = MRS_{XY}^{A} = MRS_{XY}^{B}$

Bảng tóm tắt 3 điều kiện Hiệu quả Pareto:

2.1.5. Cách tiếp cận hiệu quả dựa trên điều kiện biên và định lý cơ bản thứ nhất của kinh tế học phúc lợi

- Nguyên tắc biên: Việc sản xuất/tiêu dùng đạt hiệu quả khi Lợi ích biên (MB) bằng Chi phí biên (MC).
- Công thức: $MB = MC$ (Lợi ích ròng biên = 0).
- Định lý cơ bản thứ nhất của kinh tế học phúc lợi: Nếu nền kinh tế là cạnh tranh hoàn hảo, thị trường sẽ tự điều tiết để đạt đến phân bổ nguồn lực hiệu quả Pareto.
- Lưu ý quan trọng: Định lý này chỉ đúng khi thị trường hoàn hảo. Nếu thị trường thất bại (độc quyền, ngoại ứng...), cần sự can thiệp của Chính phủ (Tài chính công).

2.2. TÀI CHÍNH CÔNG TRONG PHÂN BỔ NGUỒN LỰC NHẰM ĐẠT HIỆU QUẢ KINH TẾ

2.2.1. Đánh thuế hoặc tài trợ để khắc phục sự phi hiệu quả của độc quyền

2.2.1.1. Độc quyền và sự phi hiệu quả của độc quyền

- Độc quyền thường: Nhà độc quyền định giá dựa trên $MR = MC$ (Doanh thu biên = Chi phí biên) để tối đa hóa lợi nhuận, dẫn đến giá bán cao hơn và sản lượng thấp hơn mức tối ưu xã hội ($P > MC$). Gây ra phần mất không (Deadweight loss).
- Độc quyền tự nhiên: Do lợi thế quy mô (chi phí giảm dần khi tăng sản lượng, đường MC nằm dưới đường AC). Nếu bắt buộc định giá bằng MC ($P=MC$) thì doanh nghiệp sẽ bị lỗ.

2.2.1.2. Hạn chế sự phi hiệu quả của độc quyền

Các biện pháp can thiệp của Chính phủ:

2.2.2. Dùng thuế và trợ cấp Pigou để khắc phục sự phi hiệu quả của ngoại ứng

2.2.2.1. Ngoại ứng và sự phi hiệu quả của ngoại ứng

- Khái niệm: Tác động của một đối tượng đến phúc lợi của đối tượng khác (bên thứ 3) mà không được phản ánh vào giá cả thị trường.
- Ngoại ứng tiêu cực (VD: Ô nhiễm): Chi phí xã hội (MSC) > Chi phí tư nhân (MPC). Thị trường sản xuất quá nhiều so với mức tối ưu.
- Ngoại ứng tích cực (VD: Tiêm chủng): Lợi ích xã hội (MSB) > Lợi ích tư nhân (MPB). Thị trường sản xuất quá ít so với mức tối ưu.

2.2.2.2. Hạn chế sự phi hiệu quả của ngoại ứng bằng thuế và trợ cấp Pigou

a. Đối với ngoại ứng tiêu cực:
- Thuế Pigou: Đánh thuế t trên mỗi đơn vị sản phẩm sao cho $t = MEC$ (Chi phí ngoại ứng biên) tại mức sản lượng tối ưu. Biến chi phí xã hội thành chi phí tư nhân.
- Trợ cấp cắt giảm: Trợ cấp cho việc giảm sản lượng ô nhiễm. (Ít được ủng hộ vì vi phạm nguyên tắc "người gây ô nhiễm phải trả tiền").
- Bán giấy phép xả thải: Chính phủ ấn định hạn ngạch ($Z^*$) và cho phép đấu giá. Cơ chế thị trường sẽ xác định giá giấy phép.

b. Đối với ngoại ứng tích cực:
- Trợ cấp Pigou: Trợ cấp s trên mỗi đơn vị sản phẩm sao cho $s = MEB$ (Lợi ích ngoại ứng biên) tại mức sản lượng tối ưu. Khuyến khích tăng sản xuất/tiêu dùng.
 

Bảng so sánh can thiệp Ngoại ứng:

2.2.3. Cung cấp hàng hóa công cộng để khắc phục sự phi hiệu quả của thị trường

2.2.3.1. Hàng hóa công cộng và sự phi hiệu quả của thị trường

- Đặc tính cơ bản:
+ Không cạnh tranh (Non-rivalry): Người này dùng không ảnh hưởng người khác. MC phục vụ thêm một người = 0.
+ Không loại trừ (Non-excludability): Không thể hoặc rất tốn kém để ngăn người không trả tiền.
- Hàng hóa công cộng (HHCC) thuần túy: Có đủ cả 2 đặc tính trên.
- Hàng hóa công cộng không thuần túy: Vi phạm 1 trong 2 hoặc ở mức độ nhất định (Có thể tắc nghẽn, hoặc có thể loại trừ bằng giá).
- Thất bại thị trường: Do tính không loại trừ dẫn đến hiện tượng "Kẻ ăn không" (Free rider). Tư nhân không muốn cung cấp -> Nhà nước phải cung cấp.

2.2.3.2. Cung cấp hàng hóa công cộng để bù đắp sự phi hiệu quả của thị trường

a. Cung cấp HHCC thuần túy:
- Đường cầu thị trường được xác định bằng cách cộng dọc các đường cầu cá nhân (Cộng mức giá mà mỗi người sẵn sàng trả cho cùng một lượng hàng hóa).
- Lưu ý sinh viên: Khác với hàng hóa tư nhân (cộng ngang về số lượng), HHCC là cộng dọc về giá/lợi ích biên vì mọi người cùng tiêu dùng một lượng như nhau.
- Điều kiện tối ưu: $\sum MB_i = MC$.
- Vấn đề "Kẻ ăn không": Che giấu sở thích thật để trốn phí -> Nhà nước dùng Thuế để tài trợ cưỡng chế.

b. Cung cấp HHCC không thuần túy:
- HHCC có thể loại trừ nhưng không tắc nghẽn (VD: Cầu vắng, đường vắng): Nên miễn phí ($P=0$) vì $MC=0$. Thu phí sẽ gây tổn thất phúc lợi.
- HHCC có tắc nghẽn (VD: Đường giờ cao điểm): Khi vượt quá công suất thiết kế, MC tăng dần. Nên thu phí để hạn chế tắc nghẽn, đưa về mức tối ưu.
- Mô hình hợp tác: BOT, BTO, PPP (Hợp tác công tư).

2.2.4. Đánh thuế hoặc trợ cấp để khắc phục sự phi hiệu quả của tình trạng thông tin bất cân xứng

2.2.4.1. Thông tin bất cân xứng và sự phi hiệu quả của thị trường

- Là tình trạng một bên có nhiều thông tin hơn bên kia (người bán biết rõ hơn người mua hoặc ngược lại).
- Hậu quả: Lựa chọn đối nghịch (Adverse Selection) hoặc Rủi ro đạo đức (Moral Hazard). Giá cả bị bóp méo, thị trường hoạt động dưới mức hiệu quả hoặc sụp đổ.

2.2.4.2. Dùng thuế hoặc tài trợ để hạn chế sự phi hiệu quả

- Điều chỉnh trực tiếp:
+ Đánh thuế tiêu thụ đặc biệt (hàng có hại, thông tin khó kiểm chứng ngoại ứng).
+ Phạt tiền (đối với thông tin sai lệch).
+ Trợ cấp/Trợ giá (cho hàng hóa khuyến dụng: giáo dục, y tế, mũ bảo hiểm).
- Hỗ trợ gián tiếp (Cung cấp nguồn lực):
+ Tài trợ cho các cơ quan thống kê, trung tâm thông tin tín dụng (CIC).
+ Tài trợ xây dựng thể chế, kiểm định chất lượng, bảo vệ người tiêu dùng.
+ Xử lý tranh chấp pháp lý.