Kiến thức cơ bản Chương 3 - Kinh tế phát triển (TNU)

3.1. Nguồn vốn với phát triển kinh tế

3.1.1. Vốn sản xuất và vốn đầu tư

Để hiểu về tăng trưởng, trước hết sinh viên cần phân biệt rõ các khái niệm về tài sản và vốn:

• Vốn (Capital): Là bộ phận tài sản được sử dụng trong quá trình sản xuất kinh doanh (SXKD). Gồm: 
  + Vốn tài chính: Tiền, chứng khoán. 
  + Vốn vật chất: Máy móc, nhà xưởng... (đây là yếu tố trực tiếp tạo ra của cải).
• Tổng tài sản quốc gia ($W$): Là tổng tài sản tích lũy được theo thời gian. $W = K + V$ Trong đó: 
  + $K$ (Vốn sản xuất): Tài sản tham gia trực tiếp vào quá trình sản xuất (Máy móc, nhà xưởng, kho tàng...). 
  + $V$ (Tài sản phi sản xuất): Tài sản phục vụ mục đích khác (Quốc phòng, công trình công cộng, nhà ở dân cư...).

Mối quan hệ giữa Vốn sản xuất và Đầu tư:
- Vốn sản xuất ($K$) là một "kho" (stock) tại một thời điểm.
- Đầu tư ($I$) là "dòng" (flow) bổ sung thêm vào kho đó qua thời gian.
$\rightarrow$ Quy mô vốn sản xuất được hình thành từ hoạt động đầu tư. Khả năng đầu tư lại phụ thuộc vào khả năng sản xuất ra tư liệu sản xuất (hoặc nhập khẩu chúng).

Lưu ý quan trọng: Nguyên nhân thiếu vốn ở các nước đang phát triển (ĐPT) là một vòng luẩn quẩn: Thu nhập thấp $\rightarrow$ Tích lũy thấp $\rightarrow$ Không có tiền đầu tư SX tư liệu sản xuất $\rightarrow$ Năng suất thấp $\rightarrow$ Thu nhập thấp.

3.1.2. Vai trò của vốn đầu tư đối với tăng trưởng và phát triển kinh tế

Vốn đóng vai trò trung tâm trong các mô hình tăng trưởng (như Harrod-Domar):
- Duy trì tốc độ tăng trưởng: Cần vốn để bù đắp hao mòn tài sản cũ.
- Đẩy nhanh tốc độ tăng trưởng: Cần vốn đầu tư ròng để mở rộng quy mô sản xuất ($K$ tăng $\rightarrow$ năng lực sản xuất tăng $\rightarrow$ Sản lượng quốc gia tăng).

Tại sao vốn đặc biệt quan trọng với các nước ĐPT?
1. Là "chất xúc tác" để khai thác các nguồn lực khác (lao động, tài nguyên thường có sẵn nhưng thiếu vốn để vận hành).
2. Hiệu quả sử dụng vốn ở nước ĐPT thường cao hơn nước phát triển (do quy luật hiệu suất biên giảm dần: nước giàu đã thừa vốn nên đầu tư thêm sinh lời ít hơn nước nghèo đang "khát" vốn).

3.1.3. Các yếu tố tác động đến cầu vốn đầu tư

Cầu đầu tư ($I$) là dự định chi tiêu của doanh nghiệp để mua sắm tài sản cố định và tài sản lưu động. Hàm tổng cầu: $AD = C + I$

a. Lãi suất tiền vay ($i$) - Yếu tố nội sinh

- Lãi suất là "giá cả" của vốn đầu tư (chi phí cơ hội).
- Nguyên lý quyết định đầu tư: Doanh nghiệp chỉ đầu tư khi: $\text{Lợi nhuận kỳ vọng} \ge \text{Lãi suất tiền vay}$ - Mối quan hệ: Lãi suất ($i$) tăng $\rightarrow$ Cầu đầu tư ($I$) giảm. Đường cầu đầu tư ($D_I$) dốc xuống về phía phải.

b. Các nhân tố ngoài lãi suất (Làm dịch chuyển đường cầu)

Các yếu tố này làm thay đổi mức lợi nhuận kỳ vọng, khiến doanh nghiệp muốn đầu tư nhiều hơn hoặc ít hơn tại cùng một mức lãi suất.

• Chu kỳ kinh doanh: 
  + Kinh tế đi lên (hưng thịnh): Triển vọng bán hàng tốt $\rightarrow$ Cầu đầu tư tăng (Đường $D_I$ dịch chuyển sang phải). 
  + Kinh tế suy thoái: Triển vọng kém $\rightarrow$ Cầu đầu tư giảm (Đường $D_I$ dịch chuyển sang trái).
• Thuế thu nhập doanh nghiệp: Thuế tăng $\rightarrow$ Lợi nhuận sau thuế giảm $\rightarrow$ Nản lòng nhà đầu tư $\rightarrow$ Cầu đầu tư giảm (dịch trái).
• Môi trường đầu tư: Sự ổn định chính trị, khung pháp lý, cơ sở hạ tầng... Môi trường tốt làm giảm rủi ro $\rightarrow$ Kích thích đầu tư.

3.1.4. Nguồn hình thành vốn đầu tư

Vốn đầu tư được hình thành từ Tiết kiệm ($S$). Công thức tổng quát: $S = S_d + S_f$ (Tổng tiết kiệm = Tiết kiệm trong nước + Tiết kiệm nước ngoài)

a. Nguồn tiết kiệm trong nước ($S_d$)

Gồm 3 khu vực chính:

• Ngân sách Nhà nước: $S_{Gov} = \text{Tổng thu} - \text{Tổng chi thường xuyên}$.
• Doanh nghiệp: $S_{Firm} = \text{Lợi nhuận giữ lại (sau thuế)} + \text{Quỹ khấu hao}$.
• Hộ gia đình: $S_{House} = \text{Thu nhập} - \text{Chi tiêu}$ (Phụ thuộc lớn vào thu nhập khả dụng và văn hóa tiêu dùng).

b. Nguồn tiết kiệm ngoài nước ($S_f$)

Đây là nguồn lực bổ sung quan trọng để phá vỡ "bẫy nghèo". Dưới đây là bảng so sánh chi tiết:

3.2. Tài nguyên thiên nhiên với phát triển kinh tế

3.2.1. Tài nguyên thiên nhiên là một nguồn lực quan trọng

- Là yếu tố "đầu vào" bắt buộc của sản xuất vật chất.
- Vai trò: Là điều kiện cần nhưng chưa đủ. 
Giải thích: Có tài nguyên chưa chắc đã giàu (VD: Cô Oét, Arập Xêut, Vênêzuêla), không có tài nguyên chưa chắc đã nghèo (VD: Nhật Bản, Anh, Pháp). Sự giàu có phụ thuộc vào khả năng quản lý và công nghệ khai thác.

3.2.2. Tài nguyên thiên nhiên là cơ sở tạo tích lũy vốn

Trong giai đoạn đầu công nghiệp hóa, xuất khẩu tài nguyên thô (dầu, khoáng sản, nông sản) là cách nhanh nhất để có ngoại tệ, từ đó nhập khẩu máy móc thiết bị hiện đại $\rightarrow$ Rút ngắn quá trình tích lũy vốn ban đầu.

3.2.3. “Căn bệnh Hà Lan” (Dutch Disease) - Một bài học xương máu

Sinh viên cần nắm chắc cơ chế này vì đây là nghịch lý của việc sở hữu nhiều tài nguyên:

1. Phát hiện mỏ tài nguyên lớn (ví dụ: Khí đốt ở Hà Lan những năm 70).
2. Xuất khẩu tài nguyên ồ ạt $\rightarrow$ Thu về lượng lớn ngoại tệ.
3. Ngoại tệ nhiều làm đồng nội tệ tăng giá (Tỷ giá hối đoái thực tế tăng).
4. Hậu quả: Hàng hóa xuất khẩu truyền thống (công nghiệp chế biến, nông nghiệp) trở nên đắt đỏ hơn đối với người nước ngoài $\rightarrow$ Mất khả năng cạnh tranh $\rightarrow$ Các ngành này bị teo tóp (phi công nghiệp hóa) và thất nghiệp tăng.

3.2.4. Khai thác tài nguyên với phát triển bền vững

Entropy và Kinh tế

- Áp dụng định luật Nhiệt động lực học: Quá trình kinh tế biến tài nguyên có trật tự (entropy thấp, hữu dụng) thành chất thải vô trật tự (entropy cao, vô dụng).
- Tăng trưởng càng nhanh $\rightarrow$ Rác thải, ô nhiễm (entropy) càng nhiều $\rightarrow$ Đe dọa sự tồn tại.

Phát triển bền vững

- Định nghĩa (WCED 1987): Phát triển đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của thế hệ tương lai.
- Mô hình tam giác bền vững: Phải đạt đồng thời 3 mục tiêu (có mối quan hệ biện chứng): 
1. Kinh tế: Tăng trưởng cao, ổn định. 
2. Xã hội: Công bằng, xóa đói giảm nghèo, phát triển con người. 
3. Môi trường: Bảo vệ hệ sinh thái, duy trì khả năng tái tạo của tự nhiên.

3.3. Lao động với phát triển kinh tế

3.3.1. Nguồn lao động

Cần phân biệt 2 khái niệm dễ nhầm lẫn:

• Nguồn nhân lực (Human Resources): Khái niệm rộng. Là bộ phận dân số trong độ tuổi lao động có khả năng lao động (dạng tiềm năng/dự trữ).
• Lực lượng lao động (Labor Force): Khái niệm hẹp hơn (theo ILO). Chỉ bao gồm những người trong độ tuổi đang: 
  1. Có việc làm. 
  2. Thất nghiệp (không có việc nhưng đang tích cực tìm việc).

3.3.2. Vai trò của lao động đối với tăng trưởng và phát triển kinh tế

Đặc điểm lao động ở các nước đang phát triển

1. Nông nghiệp chiếm tỷ trọng lớn: Đa số làm việc ở nông thôn.
2. Năng suất thấp: Thiếu vốn, kỹ thuật kém.
3. Dư thừa lao động: Tồn tại phổ biến tình trạng "thất nghiệp trá hình" (có việc làm nhưng năng suất bằng 0 hoặc rất thấp, bỏ đi cũng không làm giảm sản lượng).

Cấu trúc thị trường lao động (Mô hình 3 khu vực)

Thị trường lao động ở các nước ĐPT bị chia cắt, không hoàn hảo, gồm 3 khu vực:

Vai trò kép của lao động

Khác với các nguồn lực khác (vốn, tài nguyên), lao động có tính 2 mặt: 
1. Là nguồn lực đầu vào (Chi phí): Doanh nghiệp muốn trả lương thấp để tối thiểu chi phí ($MC = MPL$). 
2. Là mục đích của phát triển (Thụ hưởng): Con người cần thu nhập cao để cải thiện chất lượng cuộc sống. 
$\rightarrow$ Mục tiêu cuối cùng của phát triển kinh tế là vì con người.

3.4. Khoa học và công nghệ (KH&CN) với phát triển kinh tế

3.4.1. Vai trò của khoa học và công nghệ

• Chuyển đổi mô hình tăng trưởng: Giúp nền kinh tế chuyển từ phát triển theo chiều rộng (tăng số lượng vốn, lao động - giới hạn) sang chiều sâu (tăng hiệu quả TFP - vô hạn).
• Thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế: 
  + Làm giảm tỷ trọng nông nghiệp, tăng công nghiệp - dịch vụ. 
  + Tạo ra các ngành mới (CNTT, Công nghệ sinh học...). 
  + Tăng phân công lao động xã hội.
• Tăng sức cạnh tranh: Tạo ra sản phẩm mới, rẻ hơn, tốt hơn $\rightarrow$ Chiếm lĩnh thị trường.

3.4.2. Chính sách phát triển công nghệ ở các nước ĐPT

Vấn đề nan giải: "Công nghệ hiện đại" hay "Công nghệ thích hợp"?

• Công nghệ hiện đại (từ các nước phát triển): Thường tốn nhiều vốn và tiết kiệm lao động. $\rightarrow$ Không phù hợp với nước nghèo (thừa lao động, thiếu vốn).
• Công nghệ thích hợp: Là công nghệ sử dụng nhiều lao động, vốn đầu tư thấp, dễ vận hành.

Giải pháp: Kết hợp cả hai. 
- Tận dụng "lợi thế của người đi sau": Nhập khẩu/nhận chuyển giao công nghệ tiên tiến để đi tắt đón đầu ở một số ngành mũi nhọn. 
- Đồng thời phát triển công nghệ nội sinh để giải quyết việc làm cho lao động phổ thông.

Tóm tắt công thức cần nhớ trong chương:
1. Tổng tài sản: $W = K + V$ 
2. Tổng cầu: $AD = C + I$ 
3. Tổng tiết kiệm: $S = S_d + S_f$ 
4. Cân bằng lao động tối ưu của DN: $D_L \rightarrow MPL = MC$ (Giá trị sản phẩm biên = Chi phí biên).