1. Các mức độ của đời sống tình cảm

Căn cứ vào tính ổn định và mức độ ý thức, đời sống rung cảm phân tầng từ thấp lên cao theo ba cấp độ chính.

1. Màu sắc xúc cảm của cảm giác

   Sắc thái đi kèm quá trình cảm giác riêng lẻ, mang tính trực tiếp và chưa được ý thức rõ ràng.

2. Xúc cảm

   Mức độ phản ứng nhanh, khái quát hơn cảm giác nhằm điều chỉnh hành vi thỏa mãn nhu cầu sinh lý hoặc xã hội cấp bách.

3. Tình cảm

   Thái độ ổn định, khái quát hóa cao độ và được chủ thể ý thức sâu sắc thành nguyên tắc sống.

Ở cấp độ xúc cảm, trạng thái tâm lý biểu hiện qua hai dạng thức cơ bản là xúc động và tâm trạng.

• Xúc động

  Cường độ bùng nổ rất mạnh, diễn ra trong thời gian ngắn → cá nhân khó làm chủ hành vi và khó lường hết hậu quả.

• Tâm trạng

  Cường độ vừa phải hoặc yếu, tồn tại dai dẳng nhiều ngày → làm nền bao trùm và chi phối sắc thái mọi hoạt động.

Sự say mê là hình thái tình cảm đặc biệt kết hợp giữa cường độ xúc cảm cực mạnh và tính ổn định dài lâu của ý thức hướng đích.

Say mê có thể mang tính tích cực khi gắn với lao động khoa học, hoặc biến thành đam mê tiêu cực nếu hướng vào thói quen độc hại.

2. Phân loại tình cảm

Căn cứ vào đối tượng thỏa mãn nhu cầu, tâm lý học chia tình cảm thành hai nhóm cấp thấp và cấp cao.

• Tình cảm cấp thấp
  • Nhu cầu sinh học cơ thể
• Tình cảm cấp cao
  • Tình cảm đạo đức
  • Tình cảm trí tuệ
  • Tình cảm thẩm mĩ
  • Tình cảm hoạt động
  • Tình cảm thế giới quan

Tình cảm cấp thấp báo hiệu trạng thái sinh lý cơ thể, còn tình cảm cấp cao gắn liền với đời sống tinh thần văn hóa.

Tình cảm thế giới quan là đỉnh cao của tình cảm cấp cao, tiêu biểu như lòng yêu nước và tinh thần nhân đạo quốc tế.

1. Các quy luật chi phối tình cảm

Sự vận động và biến đổi của cảm xúc nội tâm tuân theo các mối quan hệ tác động qua lại xác định.

Quy luật cảm ứng tương phản thường được áp dụng trong xây dựng hình tượng nhân vật đối lập ở tác phẩm văn học nghệ thuật.

Giáo viên cần chủ động đổi mới phương pháp giảng dạy nhằm ngăn chặn hiện tượng thích ứng chai sạn cảm xúc ở học sinh.

2. Sự hình thành và phát triển tình cảm

Tình cảm không xuất hiện sẵn có dưới dạng bẩm sinh mà được tôi luyện qua quá trình tích lũy kinh nghiệm xã hội.

1. Xúc cảm đồng loại lặp lại
2. Tổng hợp hóa kinh nghiệm
3. Động hình hóa phản xạ
4. Khái quát hóa nhận thức
5. Hình thành tình cảm ổn định

Khi đã định hình vững chắc, tình cảm chi phối ngược lại các xúc cảm tình huống diễn ra hàng ngày.

Cùng một tình cảm nền tảng có thể biểu hiện thành nhiều xúc cảm trái ngược nhau tùy theo bối cảnh cụ thể.

Người học có thể tham khảo thêm đề thi tại trang Trắc nghiệm kiến thức chương 5 - Tâm lý học đại cương (HNUE) để rèn luyện kỹ năng giải bài tập tình huống.

1. Khái niệm ý chí

Ý chí bắt nguồn từ nhu cầu tự giác của con người muốn làm chủ hoàn cảnh khách quan và làm chủ chính bản thân mình.

Ý chí

Mặt năng động của ý thức, biểu hiện ở năng lực thực hiện những hành động có mục đích, đòi hỏi phải có sự nỗ lực khắc phục khó khăn.

Giá trị nhân cách của ý chí không chỉ nằm ở cường độ nỗ lực mà quy định bởi nội dung đạo đức của mục đích hành động.

• Hành vi liều lĩnh: bất chấp chuẩn mực xã hội để thỏa mãn ý muốn riêng → không phải biểu hiện của ý chí chân chính.
• Ý chí đích thực: kết tinh sức mạnh của trí tuệ và tình cảm đạo đức → hành động vì mục đích tiến bộ.

Ý chí chân chính luôn hướng con người vào việc cải tạo bản thân và đóng góp tích cực cho cộng đồng.

2. Các phẩm chất ý chí của nhân cách

Hệ thống phẩm chất ý chí định hình tư cách độc lập và mức độ trưởng thành xã hội của mỗi cá nhân.

• Tính mục đích: khả năng điều chỉnh hành vi hướng vào mục đích tự giác lâu dài → phẩm chất chỉ huy toàn bộ hệ thống ý chí.
• Tính độc lập: năng lực tự đưa quyết định và thực hiện quyết định theo quan điểm đúng đắn → không bị phụ thuộc áp lực xung quanh.
• Tính quyết đoán: khả năng ra quyết định kịp thời, dứt khoát trên cơ sở suy xét cẩn trọng → không do dự hay hoang mang dao động.
• Tính bền bỉ: ý chí kiên trì vượt qua khó khăn, trở ngại lâu dài để đi tới đích → không nản lòng thoái chí trước thử thách.
• Tính tự chủ: năng lực kiểm soát hành vi, kìm nén xúc cảm bột phát và chặn đứng hành động có hại → biểu hiện của sự làm chủ bản thân.

Cần phân biệt tính quyết đoán với sự hấp tấp liều lĩnh, tính độc lập với sự bảo thủ cố chấp, và tính bền bỉ với sự bướng bỉnh ngoan cố.

Các phẩm chất ý chí không tồn tại cô lập mà hỗ trợ đan xen nhau, tạo nên sức mạnh vượt khó bền vững cho con người.

1. Đặc điểm của hành động ý chí

Không phải mọi hành vi đều mang tính ý chí; hành động ý chí chỉ xuất hiện khi hội tụ đầy đủ các dấu hiệu đặc thù.

• Chỉ phát sinh khi chủ thể vấp phải khó khăn, trở ngại cần vượt qua.
• Có mục đích rõ ràng được ý thức phản ánh trước trong tư duy.
• Được kích hoạt bởi cơ chế động cơ hóa với nhận thức sâu sắc về ý nghĩa.
• Có sự chọn lọc biện pháp, phương tiện hành động tối ưu.
• Có sự theo dõi, điều khiển chặt chẽ của ý thức xuyên suốt quá trình.

Đặc điểm nổi bật nhất của hành động ý chí là sự nỗ lực vượt qua trở ngại chủ quan bên trong và khách quan bên ngoài.

2. Ba giai đoạn của hành động ý chí

Một chu trình hành động ý chí điển hình diễn tiến khép kín từ khâu khởi thảo đến khâu tổng kết thực tiễn.

Mỗi giai đoạn đảm nhiệm chức năng tâm lý chuyên biệt nhằm chuyển hóa dự định tư duy thành kết quả thực tế.

1. Giai đoạn chuẩn bị

   Xác định mục đích, đấu tranh động cơ nội tâm, lập kế hoạch chi tiết và đưa ra quyết định thực hiện.

2. Giai đoạn thực hiện

   Chuyển quyết tâm thành thao tác thực tế bên ngoài hoặc kìm hãm bên trong để khắc phục trở ngại phát sinh.

3. Giai đoạn đánh giá

   Đối chiếu thành quả thu được với mục đích ban đầu nhằm rút kinh nghiệm và tạo đà cho chu kỳ nỗ lực tiếp theo.

Trong thực tế tồn tại hành động ý chí rút gọn, khi một số bước chuẩn bị diễn ra chớp nhoáng theo phản xạ kinh nghiệm trước đó.

Khâu đấu tranh động cơ ở giai đoạn chuẩn bị phản ánh xung đột giữa các nhu cầu đối nghịch nhau trước khi ra quyết định.

1. Phân biệt kỹ xảo và thói quen

Hành động tự động hóa vốn là hành động có ý thức, nhưng nhờ luyện tập nhiều lần nên diễn ra tự động mà không cần ý thức kiểm soát thường trực.

Tâm lý học phân biệt rõ ràng giữa hai hình thức tự động hóa căn cứ vào tính chất kỹ thuật và nhu cầu hành vi.

Một cá nhân có kỹ xảo gõ bàn phím thuần thục khi làm việc, nhưng có thói quen rửa tay trước khi ăn như một nhu cầu tự nhiên.

2. Quy luật hình thành kỹ xảo và xây dựng thói quen

Quá trình tôi luyện kỹ xảo vận hành theo bốn quy luật sinh lý thần kinh xác định.

• Tiến bộ không đều

  Tốc độ thành thục biến động phức tạp: có kỹ xảo ban đầu tiến rất nhanh sau chậm dần, hoặc ngược lại.

• Đỉnh của phương pháp

  Mỗi phương pháp rèn luyện chỉ đem lại giới hạn kết quả nhất định; muốn vượt mốc phải đổi mới phương pháp.

• Tác động qua lại

  Kỹ xảo cũ có thể hỗ trợ kỹ xảo mới gọi là di chuyển, hoặc gây cản trở kỹ xảo mới gọi là hiện tượng giao thoa.

• Dập tắt kỹ xảo

  Thiếu rèn luyện thường xuyên sẽ khiến đường liên hệ thần kinh suy yếu, dẫn đến giảm sút độ chuẩn xác của thao tác.

Khác với kỹ xảo thuần túy cơ học, việc xây dựng thói quen tốt đòi hỏi sự tác động đồng bộ của môi trường xã hội và ý thức tự giác.

• Nhận thức nhu cầu: giác ngộ cho cá nhân thấy rõ sự cần thiết và ý nghĩa của hành vi văn minh.
• Tổ chức môi trường: thiết lập các điều kiện sinh hoạt thuận tiện nhằm thúc đẩy hành vi diễn ra thường xuyên.
• Rèn luyện tự giác: đòi hỏi sự nghiêm khắc với bản thân, kiên trì lặp lại hành vi trong các bối cảnh khác nhau.
• Củng cố xúc cảm: động viên kịp thời bằng cảm xúc tích cực nhằm nuôi dưỡng động lực duy trì nếp sống tốt.

Kỹ xảo giúp con người thao tác khéo léo hiệu quả, còn thói quen tốt tạo lập nền tảng văn hóa vững chắc cho nhân cách.