1. Tội phạm

Khái niệm tội phạm là nền tảng cốt lõi của ngành luật hình sự, phân định hành vi nguy hiểm với các vi phạm pháp luật khác.

Tội phạm

Hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm đến các khách thể được Luật Hình sự bảo vệ.

Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), Điều 8

Một hành vi chỉ bị coi là tội phạm khi hội tụ đầy đủ các đặc điểm pháp lý cơ bản.

• Tính nguy hiểm cho xã hội: hành vi gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại đáng kể cho các quan hệ xã hội được bảo vệ.
• Tính trái pháp luật hình sự: hành vi phải được mô tả cụ thể trong Bộ luật Hình sự; không có tội phạm ngoài luật.
• Tính có lỗi của chủ thể: người thực hiện nhận thức được hành vi dưới dạng lỗi cố ý hoặc vô ý.
• Tính phải chịu hình phạt: hành vi phạm tội luôn bị đe dọa áp dụng biện pháp cưỡng chế nhà nước nghiêm khắc.

Hành vi tuy có dấu hiệu của tội phạm nhưng mức độ nguy hiểm không đáng kể thì không bị xử lý hình sự mà giải quyết bằng biện pháp hành chính hoặc dân sự.

Quy định này bảo đảm tính nhân đạo, tránh việc hình sự hóa và tập trung nguồn lực tư pháp xử lý tội phạm thực sự nguy hiểm.

2. Cấu thành tội phạm

Cấu thành tội phạm là mô hình pháp lý phản ánh bốn yếu tố bắt buộc của một hành vi phạm tội cụ thể.

• Khách thể

  Quan hệ xã hội được luật bảo vệ nhưng bị hành vi phạm tội xâm hại hoặc đe dọa xâm hại.

• Mặt khách quan

  Biểu hiện thực tế bên ngoài gồm hành vi nguy hiểm, hậu quả thiệt hại và mối quan hệ nhân quả.

• Mặt chủ quan

  Diễn biến tâm lý bên trong của người phạm tội gồm yếu tố lỗi, động cơ và mục đích phạm tội.

• Chủ thể

  Người có năng lực trách nhiệm hình sự đạt độ tuổi luật định hoặc pháp nhân thương mại phạm tội.

Ví dụ minh họa cấu thành tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản giúp làm rõ sự kết hợp của bốn yếu tố trên thực tế.

Thiếu bất kỳ một trong bốn yếu tố trên thì hành vi không cấu thành tội phạm, làm căn cứ đình chỉ điều tra hoặc tuyên vô tội.

3. Các chế định liên quan đến thực hiện tội phạm

a) Các giai đoạn thực hiện tội phạm

Tiến trình thực hiện tội phạm cố ý trực tiếp diễn ra qua nhiều giai đoạn nhận thức và hành động khác nhau.

1. Chuẩn bị phạm tội

   Tìm kiếm, sửa soạn công cụ, phương tiện hoặc tạo điều kiện cần thiết khác → chịu trách nhiệm ở tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng.

2. Phạm tội chưa đạt

   Bắt đầu thực hiện hành vi nhưng không thực hiện được đến cùng → nguyên nhân ngoài ý muốn của người phạm tội.

3. Tội phạm hoàn thành

   Hành vi đã thỏa mãn đầy đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm theo quy định → hậu quả vật chất có thể xảy ra hoặc chưa.

Pháp luật hình sự quy định chính sách khoan hồng đặc biệt khi người phạm tội tự kiềm chế bản thân đúng lúc.

Tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội là tự mình không thực hiện tội phạm đến cùng dù không có gì ngăn cản, được miễn trách nhiệm hình sự về tội định phạm.

Trường hợp hành vi thực tế đã thỏa mãn một cấu thành tội phạm độc lập khác thì chủ thể vẫn phải chịu trách nhiệm về tội đó.

b) Đồng phạm

Chế định đồng phạm xác định trách nhiệm tập thể khi có sự liên kết hành vi giữa nhiều người cùng thực hiện tội ác.

• Bốn vai trò đồng phạm
  • Người tổ chức: chủ mưu, cầm đầu, chỉ huy việc thực hiện tội phạm
  • Người thực hành: trực tiếp thực hiện hành vi tội phạm
  • Người xúi giục: kích động, dụ dỗ, thúc đẩy người khác phạm tội
  • Người giúp sức: tạo điều kiện tinh thần hoặc vật chất

Hình thức câu kết giữa các đối tượng đồng phạm phản ánh mức độ nguy hiểm tăng thêm của hành vi.

• Đồng phạm giản đơn: những người tham gia cùng thực hiện tội phạm nhưng không có sự phân công vai trò chặt chẽ.
• Phạm tội có tổ chức: hình thức đồng phạm có sự câu kết chặt chẽ giữa những người cùng thực hiện → tình tiết tăng nặng định khung.

Mọi người đồng phạm đều bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo tội danh chung nhưng phân hóa mức hình phạt theo mức độ tham gia.

c) Loại trừ trách nhiệm hình sự

Một số hành vi gây thiệt hại khách quan cho xã hội nhưng diễn ra trong hoàn cảnh đặc thù được loại trừ trách nhiệm hình sự.

• Phòng vệ chính đáng: chống trả cần thiết người đang xâm phạm lợi ích hợp pháp; vượt quá mức cần thiết phải chịu trách nhiệm hình sự.
• Tình thế cấp thiết: gây thiệt hại nhỏ hơn để ngăn chặn nguy cơ đe dọa lợi ích lớn hơn; vượt quá tình thế cấp thiết phải chịu trách nhiệm hình sự.
• Sự kiện bất ngờ: hành vi gây thiệt hại nguy hiểm nhưng không thể thấy trước hoặc không buộc phải thấy trước hậu quả.
• Thi hành mệnh lệnh: chấp hành mệnh lệnh hợp pháp của người chỉ huy trong lực lượng vũ trang hoặc công vụ nhà nước.

Sinh viên tham khảo thêm khóa học Pháp luật đại cương - Áp dụng cho tất cả các Trường Đại học để nắm vững căn cứ miễn trừ.

4. Trách nhiệm hình sự và hình phạt

Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước, tước bỏ hoặc hạn chế quyền, lợi ích của người bị kết án.

Tòa án quyết định hình phạt dựa trên mức độ nguy hiểm của hành vi và nhân thân của người phạm tội.

Tòa án chỉ được phép áp dụng duy nhất một hình phạt chính cho một tội phạm, nhưng có thể tuyên kèm theo nhiều hình phạt bổ sung theo luật định.

Mục đích của hình phạt không chỉ nhằm trừng trị người phạm tội mà còn giáo dục họ ý thức phục thiện và phòng ngừa chung cho xã hội.

5. Khoan hồng và xóa án tích

Chính sách hình sự của Nhà nước kết hợp chặt chẽ giữa nghiêm trị và nhân đạo, khuyến khích người phạm tội lập công chuộc tội.

• Miễn trách nhiệm hình sự: người phạm tội không bị xét xử, không bị áp dụng hình phạt và không mang án tích.
• Miễn hình phạt: bị Tòa án kết tội nhưng không phải chấp hành hình phạt chính lẫn hình phạt bổ sung.
• Án treo: biện pháp miễn chấp hành hình phạt tù có điều kiện cho mức phạt không quá 3 năm, kèm thời gian thử thách 1 đến 5 năm.
• Hoãn chấp hành hình phạt: tạm lùi thời điểm thi hành án do bệnh nặng, phụ nữ có thai hoặc nuôi con nhỏ dưới 36 tháng.
• Tạm đình chỉ chấp hành: tạm ngưng chấp hành hình phạt tù trong thời gian người đang thụ án bị bệnh hiểm nghèo.

Xóa án tích là chế định nhân đạo giúp người từng lầm lỗi tái hòa nhập cộng đồng sau khi hoàn thành nghĩa vụ cải tạo.

Khi được xóa án tích, người chấp hành xong bản án được pháp luật công nhận như chưa từng bị kết án hình sự.