1. Quyền đối với tài sản

Quyền sở hữu là chế định trung tâm bao gồm ba quyền năng pháp lý trọn vẹn của chủ sở hữu đối với tài sản.

• Quyền chiếm hữu: quyền nắm giữ, quản lý và chi phối vật lý đối với tài sản trên thực tế.
• Quyền sử dụng: quyền khai thác công dụng, hưởng hoa lợi và lợi tức sinh ra từ tài sản.
• Quyền định đoạt: quyền chuyển giao quyền sở hữu qua việc bán, tặng cho, để lại thừa kế hoặc tiêu hủy tài sản.

Chủ sở hữu có quyền tự bảo vệ hoặc yêu cầu cơ quan tài phán bảo vệ tài sản trước các hành vi xâm phạm trái phép.

Quy định ngoại lệ này nhằm bảo vệ sự ổn định của các giao dịch công khai và trật tự an toàn pháp lý trong xã hội.

2. Nghĩa vụ dân sự

Nghĩa vụ dân sự là việc một bên phải chuyển giao tài sản, làm hoặc không làm một công việc vì lợi ích của bên kia.

• Căn cứ xác lập nghĩa vụ: phát sinh từ hợp đồng dân sự, hành vi pháp lý đơn phương hoặc hành vi gây thiệt hại ngoài hợp đồng.
• Chiếm hữu không căn cứ: người nhận tài sản hoặc hưởng lợi tài sản không có căn cứ pháp luật phải hoàn trả lại cho chủ sở hữu.
• Trách nhiệm do vi phạm: buộc tiếp tục thực hiện nghĩa vụ, bồi thường thiệt hại thực tế hoặc chịu tiền lãi do chậm trả.

Bên có nghĩa vụ được miễn trừ trách nhiệm dân sự nếu chứng minh được nghĩa vụ không thể thực hiện do sự kiện bất khả kháng.

3. Đảm bảo thực hiện nghĩa vụ

Biện pháp bảo đảm giúp nâng cao khả năng thu hồi quyền lợi cho bên có quyền khi bên có nghĩa vụ không tự nguyện thực hiện.

Việc đăng ký giao dịch bảo đảm tại cơ quan nhà nước giúp công khai tính pháp lý và xác lập thứ tự ưu tiên thanh toán khi xử lý tài sản.

4. Chế định hợp đồng dân sự

Hợp đồng dân sự là sự thỏa thuận giữa các bên về việc xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự.

1. Đề nghị giao kết

   Bên đề nghị bày tỏ ý định ký hợp đồng và chịu sự ràng buộc về các điều khoản rõ ràng.

2. Chấp nhận đề nghị

   Bên nhận đề nghị trả lời đồng ý toàn bộ nội dung mà không sửa đổi hoặc bổ sung điều kiện.

3. Ký kết hợp đồng

   Hai bên hoàn tất việc xác lập hình thức văn bản, điểm chỉ hoặc công chứng theo luật định.

Hợp đồng dân sự phổ biến được phân chia thành ba nhóm mục đích giao dịch trên thực tế.

• Chuyển giao quyền sở hữu: hợp đồng mua bán, trao đổi, tặng cho và hợp đồng vay tài sản.
• Chuyển giao quyền sử dụng: hợp đồng thuê tài sản, hợp đồng mượn tài sản có thời hạn.
• Thực hiện công việc: hợp đồng dịch vụ tư vấn, hợp đồng gia công chế tạo và hợp đồng vận chuyển.

Khi một bên vi phạm hợp đồng, bên bị vi phạm có quyền áp dụng biện pháp phạt vi phạm, đình chỉ hoặc hủy bỏ hợp đồng.

5. Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng phát sinh khi có hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự hoặc tài sản.

• Có hành vi vi phạm pháp luật gây thiệt hại trên thực tế.
• Có tổn thất thực tế về vật chất hoặc tổn thất về tinh thần.
• Có mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa hành vi trái luật và thiệt hại phát sinh.
• Có yếu tố lỗi của người gây thiệt hại, trừ trường hợp luật quy định khác.

Trách nhiệm bồi thường do con người gây ra có sự phân hóa theo độ tuổi và tư cách chủ thể quản lý.

• Dưới 15 tuổi: cha mẹ chịu trách nhiệm bồi thường toàn bộ thiệt hại; tài sản riêng của con nếu có chỉ dùng hỗ trợ.
• Từ 15 đến dưới 18 tuổi: tự bồi thường bằng tài sản riêng của mình; nếu thiếu thì cha mẹ phải bồi thường phần còn lại.
• Trách nhiệm pháp nhân: pháp nhân bồi thường thiệt hại do cán bộ, công chức, người học nghề gây ra trong khi làm nhiệm vụ.

Đối với thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ như xe cơ giới gây ra, chủ sở hữu phải bồi thường ngay cả khi không có lỗi, trừ trường hợp bất khả kháng.

6. Thừa kế di sản

Thừa kế là quá trình chuyển dịch tài sản của cá nhân đã qua đời cho những người thừa kế còn sống theo luật.

Hàng thừa kế thứ nhất theo luật định bao gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ và con nuôi của người chết.

1. Xác định di sản

   Kiểm kê toàn bộ tài sản riêng và phần tài sản chung của người chết tại thời điểm mở thừa kế.

2. Thanh toán nghĩa vụ

   Trừ đi các khoản chi phí mai táng, tiền bồi thường thiệt hại, thuế và nợ chưa thanh toán.

3. Xác định diện thừa kế

   Lập danh sách người nhận thừa kế theo di chúc hoặc theo các hàng thừa kế luật định.

4. Phân chia di sản

   Thực hiện chia đều tài sản còn lại cho những người có quyền hưởng phần di sản hợp pháp.

Người thuộc diện thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc gồm con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng vẫn được hưởng hai phần ba một suất thừa kế theo luật.

1. Phân biệt vụ án và việc dân sự

Tòa án phân chia các vụ việc tiếp nhận thành hai loại hình có bản chất pháp lý hoàn toàn khác biệt.

• Vụ án dân sự
  • Bản chất pháp lý: tồn tại mâu thuẫn tranh chấp quyền và nghĩa vụ giữa các bên.
  • Hành vi khởi xướng: đương sự nộp đơn khởi kiện yêu cầu giải quyết tranh chấp.
  • Vụ việc điển hình: tranh chấp hợp đồng vay, tranh chấp phân chia tài sản đất đai.
• Việc dân sự
  • Bản chất pháp lý: không có tranh chấp đối kháng, chỉ yêu cầu công nhận sự kiện.
  • Hành vi khởi xướng: cá nhân, tổ chức nộp đơn yêu cầu tòa án ra quyết định.
  • Vụ việc điển hình: yêu cầu tuyên bố mất tích, công nhận thuận tình ly hôn.

Việc xác định đúng loại hình vụ việc quyết định trực tiếp tới thủ tục giải quyết và mức tạm ứng án phí, lệ phí tòa án.

2. Các nguyên tắc cơ bản trong tố tụng dân sự

Hệ thống nguyên tắc bảo đảm tính công bằng, dân chủ và tính độc lập của hoạt động xét xử tại tòa án nhân dân.

• Quyền quyết định và tự định đoạt: tòa án chỉ thụ lý khi có đơn khởi kiện → đương sự được quyền rút đơn, thỏa thuận hoặc thay đổi yêu cầu.
• Cung cấp chứng cứ và chứng minh: đương sự có nghĩa vụ tự thu thập và giao nộp tài liệu chứng cứ → tự chịu hậu quả nếu thiếu chứng cứ.
• Nguyên tắc hòa giải: thủ tục hòa giải là giai đoạn bắt buộc trong giải quyết vụ án sơ thẩm → giúp các bên tự giải quyết bất đồng.
• Xét xử hai cấp: bảo đảm quyền kháng cáo của đương sự qua hai cấp xét xử sơ thẩm và xét xử phúc thẩm.

Tòa án nhân dân xét xử tập thể, công khai, độc lập và chỉ tuân theo pháp luật.

Hòa giải thành tại giai đoạn chuẩn bị xét xử sẽ giúp vụ án kết thúc nhanh chóng mà không cần mở phiên tòa xét xử công khai.

3. Chủ thể tham gia tố tụng dân sự

Các chủ thể tham gia vào quá trình tố tụng được phân chia thành ba nhóm tương ứng với chức năng pháp lý riêng biệt.

Cán bộ tiến hành tố tụng nếu có quan hệ thân thích hoặc quyền lợi liên quan đến đương sự đều phải từ chối hoặc bị thay đổi.

4. Thẩm quyền giải quyết của tòa án nhân dân

Thẩm quyền giải quyết vụ việc dân sự được phân định rành mạch theo các lĩnh vực quan hệ pháp luật phát sinh.

• Lĩnh vực dân sự: tranh chấp giao dịch hợp đồng, quyền sở hữu tài sản, tranh chấp quyền sử dụng đất và bồi thường thiệt hại.
• Hôn nhân và gia đình: vụ án ly hôn, tranh chấp nuôi con, chia tài sản chung và yêu cầu công nhận thuận tình ly hôn.
• Kinh doanh thương mại: tranh chấp phát sinh giữa các tổ chức có đăng ký kinh doanh với nhau nhằm mục đích tìm kiếm lợi nhuận.
• Lao động: tranh chấp quyền lợi về tiền lương, sa thải, chấm dứt hợp đồng lao động và yêu cầu xét tính hợp pháp của cuộc đình công.

Phần lớn các tranh chấp lao động cá nhân bắt buộc phải thông qua thủ tục hòa giải của hòa giải viên lao động trước khi khởi kiện ra tòa.

5. Thứ tự áp dụng luật khi thiếu quy định cụ thể

Tòa án nhân dân không được quyền từ chối thụ lý, giải quyết vụ việc dân sự với lý do pháp luật chưa có điều khoản quy định.

1. Tập quán địa phương hợp pháp
2. Quy định tương tự của pháp luật
3. Nguyên tắc cơ bản của luật dân sự
4. Án lệ do TAND Tối cao công bố
5. Lẽ công bằng xã hội

Trình tự áp dụng bắt buộc này bảo đảm mọi tranh chấp quyền lợi của người dân đều được phân xử công minh và kịp thời.

1. Thủ tục sơ thẩm

Giai đoạn sơ thẩm bắt đầu từ thời điểm tòa án thụ lý hồ sơ và tiến hành các biện pháp nghiệp vụ thu thập tài liệu.

Bản án sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật ngay mà dành quyền cho các đương sự kháng cáo trong thời hạn quy định.

2. Thủ tục phúc thẩm

Xét xử phúc thẩm là việc tòa án cấp trên trực tiếp xét xử lại vụ án mà bản án sơ thẩm chưa có hiệu lực bị kháng cáo, kháng nghị.

• Thời hạn kháng cáo: đương sự có quyền nộp đơn kháng cáo trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày tòa tuyên án sơ thẩm.
• Thời hạn kháng nghị: Viện kiểm sát cùng cấp hoặc cấp trên kháng nghị bản án sơ thẩm trong thời hạn 15 đến 30 ngày.
• Phạm vi xét xử: hội đồng phúc thẩm chỉ xem xét lại những phần bản án hoặc quyết định bị kháng cáo, kháng nghị.
• Hiệu lực văn bản: bản án và quyết định của tòa án cấp phúc thẩm có hiệu lực pháp luật thi hành ngay sau khi tuyên.

Hội đồng xét xử phúc thẩm có quyền giữ nguyên, sửa đổi một phần hoặc hủy bản án sơ thẩm để giao xét xử lại từ đầu.

3. Thủ tục xem xét lại bản án đã có hiệu lực

Đây là các thủ tục tố tụng đặc biệt chỉ áp dụng nhằm khắc phục những sai sót nghiêm trọng của bản án đã có hiệu lực pháp luật.

• Thủ tục giám đốc thẩm
  • Điều kiện áp dụng: phát hiện vi phạm pháp luật nghiêm trọng trong quá trình giải quyết vụ án.
  • Thẩm quyền kháng nghị: Chánh án TAND Tối cao, Viện trưởng VKSND Tối cao theo thẩm quyền luật định.
  • Thời hạn kháng nghị: thông thường trong thời hạn 3 năm kể từ ngày bản án có hiệu lực pháp luật.
• Thủ tục tái thẩm
  • Điều kiện áp dụng: xuất hiện tình tiết mới làm thay đổi cơ bản nội dung mà trước đó tòa án không biết.
  • Căn cứ thực tiễn: phát hiện chứng cứ bị giả mạo hoặc người làm chứng, người giám định cố ý kết luận sai.
  • Thời hạn kháng nghị: trong thời hạn 1 năm kể từ ngày người có thẩm quyền biết được căn cứ tái thẩm.

Thủ tục xét lại quyết định của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao là thủ tục tư pháp cao nhất khi có yêu cầu từ các cơ quan lập pháp.

4. Thủ tục rút gọn trong tố tụng

Thủ tục rút gọn áp dụng nhằm rút ngắn tối đa thời gian xét xử đối với các vụ việc có tình tiết giản đơn.

• Vụ án có tình tiết đơn giản, quan hệ pháp luật rõ ràng, đương sự thừa nhận nghĩa vụ.
• Tài liệu chứng cứ đầy đủ, tòa án không cần phải tiến hành xác minh hoặc thu thập thêm.
• Các đương sự đều có nơi cư trú, trụ sở làm việc rõ ràng và ổn định.
• Không có đương sự hoặc tài sản tranh chấp ở nước ngoài, trừ khi các bên có thỏa thuận riêng.

Nếu trong quá trình giải quyết xuất hiện tình tiết mới phức tạp, tòa án sẽ lập tức chuyển vụ án sang xét xử theo thủ tục thông thường.

Người học có thể củng cố toàn diện kiến thức học phần qua bài Trắc nghiệm chương 3 - Pháp luật đại cương cho mọi Trường và tham khảo hệ thống bài giảng tại Pháp luật đại cương - Áp dụng cho tất cả các Trường Đại học.