Trang chủ Kho kiến thức Chương 3 - Pháp luật đại cương áp dụng cho mọi Trường

Chương 3 - Pháp luật đại cương áp dụng cho mọi Trường

Tóm tắt chương 3 Pháp luật đại cương, bao gồm các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự như bình đẳng, tự do cam kết và tự chịu trách nhiệm. Phân tích về các chủ thể trong pháp luật dân sự, bao gồm cá nhân, pháp nhân và các quyền lợi liên quan đến tài sản, giao dịch dân sự, và quyền sở hữu.

chủ thể trong pháp luậtgiao dịch dân sựnguyên tắc pháp luậtpháp luật dân sựquyền sở hữutóm tắt chương 3

 
Đại Cương Pháp Luật - Infographic
gavel
Đại cương về các lĩnh vực Pháp luật
Hệ thống pháp luật Việt Nam vô cùng đa dạng, điều chỉnh các quan hệ xã hội nhằm định hướng cách cư xử của chủ thể theo một trật tự nhất định.

A. PHÁP LUẬT DÂN SỰ

menu_book Pháp luật dân sự là tổng thể các quy định điều chỉnh ứng xử của các chủ thể. Bộ luật Dân sự (BLDS) quy định địa vị pháp lý, chuẩn mực về cách ứng xử, điều chỉnh quyền và nghĩa vụ về nhân thân, tài sản dựa trên nguyên tắc bình đẳng, tự do ý chí và tự chịu trách nhiệm.
lightbulb Thực tiễn xét xử:
Thực tiễn xét xử đóng vai trò lớn trong việc bù đắp những khoảng trống của văn bản luật. Ví dụ, một tài sản bán năm 2006 giá 200 triệu (chưa thanh toán 80 triệu). Hiện tại tài sản đáng giá 800 triệu. Tòa án tính toán số tiền còn thiếu theo giá trị hiện tại để bảo vệ người bán:
80/200×800=32080/200 \times 800 = 320 triệu đồng.
Hướng giải quyết này lấy từ thực tiễn để áp dụng cho các vụ việc tương tự.

I. NHỮNG QUY ĐỊNH CHUNG CỦA PHÁP LUẬT DÂN SỰ

1. Những nguyên tắc cơ bản

balance Bình đẳng
Trong quan hệ dân sự, các bên đều bình đẳng, không được phân biệt đối xử vì giới tính, dân tộc, tôn giáo hay hoàn cảnh.
handshake Tự do, tự nguyện
Các chủ thể tự chủ, tự định đoạt trong việc cam kết, thỏa thuận để tham gia vào đời sống dân sự.
favorite Thiện chí, trung thực
Phải thiện chí xác lập, thực hiện quyền/nghĩa vụ. Không được lừa dối nhau, phải cung cấp thông tin quan trọng.
verified_user Tự chịu trách nhiệm
Phải nghiêm chỉnh thực hiện nghĩa vụ. Nếu không tự nguyện, có thể bị cưỡng chế thi hành.
Lưu ý: Việc thiết lập quan hệ không được xâm phạm lợi ích quốc gia, dân tộc, công cộng hay quyền hợp pháp của người khác. Luật chuyên ngành không được trái các nguyên tắc cơ bản này.

2. Chủ thể

person Cá nhân
  • Chủ thể truyền thống, đương nhiên.
  • Có quyền/nghĩa vụ từ khi sinh ra đến khi chết (đôi khi từ khi thành thai).
  • Có quy định độ tuổi tham gia giao dịch.
  • Có thể bị tuyên bố mất tích/đã chết nếu thỏa mãn điều kiện.
corporate_fare Pháp nhân
  • Tổ chức có cơ cấu chặt chẽ, thành lập hợp pháp.
  • Có tài sản riêng, tự chịu trách nhiệm bằng tài sản đó.
  • Không tồn tại hữu hình như cá nhân, phải thông qua người đại diện.
*(Từ BLDS 2015, Hộ gia đình và Tổ hợp tác không còn được ghi nhận là chủ thể độc lập).*

3. Tài sản

Theo Điều 105 BLDS, tài sản không có định nghĩa khái quát mà được liệt kê bao gồm:
Vật (nhà, xe...) Tiền (VNĐ) Giấy tờ có giá (Công trái...) Quyền tài sản (Sở hữu trí tuệ...)
warning Trường hợp ngoại lệ:
Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (Sổ đỏ) không phải là loại giấy tờ có giá, nên nó không phải là tài sản để giao dịch trao đổi độc lập.
Phân loại tài sản cốt lõi:
Bất động sản
  • Đất đai.
  • Nhà, công trình xây dựng gắn liền với đất.
  • Tài sản khác gắn liền với đất, nhà.
  • Tài sản khác theo luật định (VD: Quyền sử dụng đất).
Động sản
  • Sử dụng phương pháp loại trừ.
  • Tất cả những tài sản không phải là bất động sản thì là động sản.

4. Giao dịch dân sự

Là hành vi thể hiện ý chí (hợp đồng nhiều bên hoặc hành vi đơn phương của 1 bên).
Điều kiện có hiệu lực:
  • Tự nguyện: Nếu ép buộc bằng bạo lực -> Vô hiệu.
  • Năng lực hành vi: Người tâm thần không thể tự xác lập giao dịch.
  • Nội dung & Mục đích: Không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội.
  • Hình thức: Phải tuân thủ hình thức luật định (VD: Mua bán nhà phải công chứng).
Hệ quả khi Vô hiệu: Không làm phát sinh quyền/nghĩa vụ từ thời điểm xác lập. Ví dụ: Giao dịch bị lừa dối thông tin quy hoạch sẽ bị tòa tuyên vô hiệu.

5. Đại diện

group Khái niệm
Cá nhân/Pháp nhân nhân danh và vì lợi ích của người khác xác lập, thực hiện giao dịch trong phạm vi đại diện. Khi hợp pháp, giao dịch ràng buộc trực tiếp người được đại diện.
block Giới hạn
  • Không áp dụng cho giao dịch bắt buộc đích danh (VD: Lập di chúc).
  • Người đại diện không được giao dịch với chính mình, hoặc với bên thứ 3 mà mình cũng là đại diện.

6. Thời hạn, thời hiệu

Thời hạn
Khoảng thời gian do các bên thỏa thuận hoặc do pháp luật quy định (VD: Giao hàng trong 10 ngày).
Thời hiệu
Khoảng thời gian do luật định. Khi kết thúc sẽ phát sinh hệ quả pháp lý đặc biệt.
Các loại Thời hiệu:
  • Thời hiệu hưởng quyền: Kết thúc thì được hưởng quyền (VD: Nhặt được tài sản đánh rơi sau 1 năm vô chủ thì trở thành chủ sở hữu).
  • Thời hiệu miễn trừ nghĩa vụ: Kết thúc thì được miễn nghĩa vụ (VD: Hết thời gian 60 tháng bảo hành nhà chung cư).
  • Thời hiệu khởi kiện/Yêu cầu: Kết thúc thì mất quyền khởi kiện (VD: Quá 2 năm kể từ ngày bị lừa dối sẽ mất quyền yêu cầu tuyên hợp đồng vô hiệu).
    Thời gian gặp cản trở khách quan (bị giam giữ) sẽ không tính vào thời hiệu.

II. NHỮNG CHẾ ĐỊNH CỤ THỂ CỦA PHÁP LUẬT DÂN SỰ

1. Quyền đối với tài sản

Quyền sở hữu được xác lập dựa trên ý chí (thỏa thuận) hoặc theo luật (thừa kế). Chủ sở hữu có 3 quyền năng tối thượng:
Chiếm hữu
(Nắm giữ, chi phối)
Sử dụng
(Khai thác, hưởng hoa lợi)
Định đoạt
(Bán, tặng, từ bỏ)
Bảo vệ tài sản: Tự đòi lại tài sản, yêu cầu bồi thường hoặc chấm dứt hành vi xâm phạm.
Ngoại lệ: Không đòi được bất động sản từ người thứ 3 ngay tình có được tài sản qua bán đấu giá hợp pháp hoặc giao dịch dựa trên bản án đã có hiệu lực (dù bản án đó sau này bị hủy).

2. Nghĩa vụ

Nghĩa vụ là sự ràng buộc mang tính pháp lý (không chỉ đạo lý) giữa các bên. Người có nghĩa vụ phải thực hiện đúng chất lượng, khối lượng, thời gian.

Nguồn gốc: Từ hợp đồng, bồi thường thiệt hại, chiếm hữu tài sản trái pháp luật (nhận tiền chuyển nhầm).

Trách nhiệm khi vi phạm: Buộc tiếp tục thực hiện, bồi thường thiệt hại, trả lãi chậm trả. Được miễn trách nhiệm nếu do sự kiện bất khả kháng hoặc lỗi của bên có quyền.

3. Đảm bảo thực hiện nghĩa vụ

Để đảm bảo quyền lợi trong giao dịch, các bên sử dụng các biện pháp bảo đảm mang tính tài sản hoặc uy tín. Việc đăng ký giao dịch bảo đảm giúp công khai và xác lập thứ tự ưu tiên thanh toán.
Có giao tài sản
  • Cầm cố: Giao tài sản cho bên kia giữ.
  • Đặt cọc: Giao tiền/kim khí quý bảo đảm giao kết.
  • Ký cược: Giao tài sản khi thuê động sản.
  • Ký quỹ: Giao tài sản vào tài khoản ngân hàng phong tỏa.
Không giao tài sản
  • Thế chấp: Dùng tài sản thuộc sở hữu để đảm bảo nhưng không chuyển giao. Phải bảo quản, không được tự ý bán, tặng. Nếu mang tài sản thế chấp đi phạm tội, tài sản sẽ bị bán phát mại, tiền trả nợ ngân hàng, phần dư tịch thu sung quỹ nhà nước.
Bằng Uy tín
  • Bảo lãnh: Bên thứ 3 cam kết trả nợ thay.
  • Tín chấp: Tổ chức chính trị - xã hội bảo đảm cho hộ nghèo vay vốn.

4. Hợp đồng

Là sự thỏa thuận xác lập, thay đổi, chấm dứt quyền/nghĩa vụ dân sự. Phải có Đề nghị và Chấp nhận (chấp nhận toàn bộ nội dung, không chỉ một phần).
Trách nhiệm thực hiện: Đúng đối tượng, thời hạn, trung thực.
Xử lý vi phạm: Phạt vi phạm (nộp tiền), đơn phương chấm dứt, hoặc hủy bỏ hợp đồng để hoàn trả lại tài sản.
Các loại phổ biến: Mua bán, trao đổi, tặng cho, vay (chuyển quyền sở hữu). Thuê, mượn (chuyển quyền sử dụng). Dịch vụ, gia công, vận chuyển (làm một công việc).

5. Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng

personal_injury Do con người gây ra
  • Cần 4 yếu tố: Hành vi trái luật, Có thiệt hại, Có quan hệ nhân quả, Có lỗi.
  • Ngoại lệ (người khác bồi thường thay):
    • Dưới 15 tuổi: Cha mẹ đền 100%.
    • 15-18 tuổi: Con tự đền, thiếu thì cha mẹ đền.
    • Pháp nhân đền thay nhân viên/người học nghề.
car_crash Do tài sản gây ra
  • Chủ sở hữu hoặc người được giao quản lý phải đền.
  • Bao gồm: Nguồn nguy hiểm cao độ (xe cơ giới), súc vật, nhà cửa, cây cối.
  • Ví dụ: Chủ xe giao xe cho người không bằng lái gây tai nạn thì chủ xe phải liên đới bồi thường.
Bồi thường gồm vật chất và tinh thần. Phải bồi thường toàn bộ, kịp thời. Có thể xin giảm mức bồi thường nếu lỗi vô ý và thiệt hại quá lớn so với khả năng. Nếu bên bị thiệt hại có một phần lỗi, họ sẽ không được bồi thường phần đó.

6. Thừa kế di sản

Chỉ đặt ra khi cá nhân chết. Tài sản chuyển dịch theo hai hình thức:
Theo Di chúc
  • Định đoạt theo ý chí của người có tài sản.
  • Tự mình lập lúc minh mẫn (không được ủy quyền).
  • Phải tuân thủ hình thức chặt chẽ.
  • Lưu ý: Phải để lại một phần cho người thân (vợ/chồng, cha mẹ, con chưa thành niên/mất sức lao động) dù di chúc không chia cho họ.
Theo Pháp luật
  • Áp dụng khi không có di chúc hợp pháp.
  • Phân chia theo Hàng thừa kế.
  • Hàng 1: Vợ/chồng, cha mẹ (đẻ, nuôi), con (đẻ, nuôi). Cả con riêng/cha dượng mẹ kế nếu có công nuôi dưỡng nhau.
  • Hàng sau chỉ được hưởng nếu hàng trước không còn ai.
Các bước bắt buộc trước khi chia di sản: 1. Xác định di sản (tài sản tại thời điểm chết). 2. Trừ đi các nghĩa vụ chưa trả (nợ, bồi thường) & chi phí mai táng, quản lý. 3. Xác định người thừa kế. 4. Chia đều (nếu không có cách phân chia khác).

7. Vấn đề khác

  • Hôn nhân & Gia đình: Vợ chồng bình đẳng, quyền ly hôn, nhận cha mẹ con, con nuôi. Trách nhiệm liên đới trong giao dịch dân sự sinh hoạt thiết yếu.
  • Sở hữu trí tuệ: Chi phí thuê luật sư kiện vi phạm bản quyền được coi là một loại thiệt hại vật chất được bồi thường theo luật.

B. PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ

gavel Ngành Luật Tố tụng dân sự quy định trình tự, thủ tục giải quyết các vấn đề tại Tòa án nhân dân. Điểm mấu chốt là sự phân biệt giữa Vụ án và Việc dân sự:
Vụ Án Dân Sự
CÓ TRANH CHẤP
Cá nhân/tổ chức khởi kiện yêu cầu Tòa án giải quyết các tranh chấp bảo vệ quyền lợi. Ví dụ: Tranh chấp vay nợ, giành quyền nuôi con, tranh chấp đất đai, bồi thường thiệt hại.
Việc Dân Sự
KHÔNG CÓ TRANH CHẤP
Yêu cầu Tòa án công nhận một sự kiện pháp lý hoặc quyền lợi. Ví dụ: Yêu cầu tuyên bố mất tích/đã chết, thuận tình ly hôn, công nhận quyết định trọng tài.

I. NHỮNG QUY ĐỊNH CHUNG CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ

1. Các nguyên tắc cơ bản

  • Quyền quyết định và tự định đoạt: Tòa chỉ giải quyết khi có đơn. Đương sự được quyền rút đơn, bổ sung yêu cầu, hòa giải, kháng cáo ở bất kỳ lúc nào.
  • Cung cấp chứng cứ và chứng minh: Đương sự có nghĩa vụ tìm kiếm và nộp chứng cứ cho Tòa án. Không có chứng cứ thì chịu hậu quả rủi ro thua kiện. Tòa án không chủ động thu thập.
  • Hòa giải: Bắt buộc trong giải quyết Vụ án sơ thẩm (trừ án cấm hòa giải như tài sản nhà nước) và Thuận tình ly hôn. Hòa giải thành giúp tiết kiệm thời gian, bỏ qua bước mở phiên tòa.
  • Xét xử tập thể, công khai, 2 cấp xét xử, độc lập và chỉ tuân theo pháp luật.

2. Chủ thể tham gia tố tụng

a. Cơ quan tiến hành tố tụng:
  • Tòa án nhân dân: Chức năng xét xử (2 cấp: Sơ thẩm & Phúc thẩm). Gồm Chánh án, Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Thư ký, Thẩm tra viên.
  • Viện Kiểm sát nhân dân: Chức năng giám sát. Kiểm sát viên tham gia phiên tòa, phát biểu ý kiến, kháng nghị bảo đảm tính hợp pháp.
b. Đương sự (Có quyền lợi trực tiếp):
  • Trong vụ án: Nguyên đơn (người đi kiện), Bị đơn (người bị kiện), Người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan.
  • Trong việc dân sự: Người yêu cầu, Người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan.
c. Người tham gia tố tụng khác (Hỗ trợ tòa án):
Luật sư/Người bảo vệ quyền lợi, Người làm chứng, Người giám định, Người phiên dịch, Người đại diện.

3 & 4. Thẩm quyền giải quyết Tranh chấp (Vụ án) & Yêu cầu (Việc)

Lĩnh vực Dân sự
Vụ án: Quốc tịch, quyền sở hữu, hợp đồng, bồi thường thiệt hại, sở hữu trí tuệ phi lợi nhuận, đất đai.
Việc: Tuyên bố mất tích/chết/mất năng lực hành vi, vô chủ, công nhận bản án nước ngoài.
Lĩnh vực Hôn nhân & Gia đình
Vụ án: Ly hôn, chia tài sản, giành quyền nuôi con, cấp dưỡng, xác định cha mẹ con.
Việc: Thuận tình ly hôn, hủy kết hôn trái luật, chấm dứt nuôi con nuôi.
Lĩnh vực Kinh doanh, Thương mại
Vụ án: Tranh chấp có mục đích lợi nhuận giữa công ty, thành viên, giám đốc.
Việc: Hủy nghị quyết cổ đông, liên quan đến trọng tài thương mại, bắt giữ tàu.
Lĩnh vực Lao động
Vụ án: Sa thải, bồi thường LĐ (thường phải qua hòa giải cơ sở trước).
Việc: Tuyên Hợp đồng lao động vô hiệu, xét tính hợp pháp cuộc đình công.

5. Áp dụng luật khi không có quy định cụ thể

Tòa án không được từ chối giải quyết vì lý do "chưa có luật". Thứ tự ưu tiên áp dụng:
1. Tập quán
arrow_forward
2. Tương tự pháp luật
arrow_forward
3. Nguyên tắc cơ bản
arrow_forward
4. Án lệ
arrow_forward
5. Lẽ công bằng

II. CÁC THỦ TỤC TỐ TỤNG

1. Thủ tục Sơ thẩm

Sơ thẩm Vụ án:
  • Bắt đầu khi Tòa thụ lý (đóng án phí).
  • Giai đoạn chuẩn bị (2-4 tháng), tiến hành Hòa giải.
  • Nếu hòa giải không thành: Mở phiên tòa xét xử (1 Thẩm phán + 2 Hội thẩm).
  • Kết quả ra Bản án (có quyền kháng cáo).
Sơ thẩm Việc dân sự:
  • Bắt đầu khi Tòa thụ lý (đóng lệ phí).
  • Không hòa giải. Mở Phiên họp (Thẩm phán).
  • Kết quả ra Quyết định.
  • Đặc biệt: Thuận tình ly hôn có hiệu lực ngay, không được kháng cáo.

2. Thủ tục Phúc thẩm

Phúc thẩm Vụ án:
  • Khi có kháng cáo (Đương sự - 15 ngày) hoặc Kháng nghị (Viện KS - 15/30 ngày).
  • Hội đồng 3 Thẩm phán xét xử lại.
  • Tòa Phúc thẩm chỉ xem xét lại phần bị kháng cáo/kháng nghị.
  • Kết quả: Giữ nguyên, Sửa, hoặc Hủy án sơ thẩm. Bản án phúc thẩm có hiệu lực ngay.
Phúc thẩm Việc dân sự:
  • Mở phiên họp xem xét (không bắt buộc mở phiên tòa gọi đương sự).
  • Kết quả ra Quyết định, có hiệu lực thi hành ngay.

3. Thủ tục tố tụng Đặc biệt

Chỉ áp dụng để xem xét lại các bản án/quyết định đã có hiệu lực pháp luật nhằm sửa chữa sai lầm.
manage_search
Giám đốc thẩm
Áp dụng khi phát hiện vi phạm pháp luật nghiêm trọng của Tòa án trong quá trình giải quyết (VD: sai quy định, chia sai người). Thời hạn kháng nghị: 3-5 năm.
find_replace
Tái thẩm
Áp dụng khi có tình tiết mới xuất hiện làm thay đổi cơ bản nội dung vụ án mà trước đó Tòa và đương sự không biết (VD: giả mạo chứng cứ, người giám định nói dối). Thời hạn kháng nghị: 1 năm từ ngày biết căn cứ.
account_balance
Xét lại Quyết định của HĐTP Tòa án nhân dân tối cao
Thủ tục tối cao nhất, được thực hiện khi có yêu cầu từ Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Ủy ban Tư pháp, Viện trưởng VKSNDTC.

4. Thủ tục Rút gọn

Quy trình đơn giản, giải quyết nhanh chóng nếu đáp ứng ĐỦ điều kiện:
  • Tình tiết đơn giản, quan hệ pháp luật rõ ràng, đương sự đã thừa nhận nghĩa vụ.
  • Tài liệu, chứng cứ ĐẦY ĐỦ (Tòa không phải đi thu thập).
  • Các đương sự đều có địa chỉ cư trú, trụ sở rõ ràng.
  • Không có đương sự/tài sản ở nước ngoài (trừ khi có thỏa thuận xin xử rút gọn).
* Nếu xuất hiện tình tiết mới (cần giám định, phản tố, áp dụng biện pháp khẩn cấp) thì lập tức chuyển về thủ tục thông thường.
Tổng hợp giáo trình Đại Cương Pháp Luật - Hình thức Infographic HTML.
Mục lục
A. PHÁP LUẬT DÂN SỰ
I. NHỮNG QUY ĐỊNH CHUNG CỦA PHÁP LUẬT DÂN SỰ
II. NHỮNG CHẾ ĐỊNH CỤ THỂ CỦA PHÁP LUẬT DÂN SỰ
B. PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ
I. NHỮNG QUY ĐỊNH CHUNG CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ
II. CÁC THỦ TỤC TỐ TỤNG
Khoá học liên quan
Pháp luật đại cương - Áp dụng cho tất cả các Trường Đại học

10.939 xem 8 kiến thức 8 đề thi

Kiến thức tương tự
img
Kiến thức cơ bản Chương 3 - Pháp luật đại cương HCE

4.334 lượt xem 11/07/2025

img
Tóm tắt kiến thức chương 3 - Pháp luật đại cương NEU

3.038 lượt xem 14/04/2026

img
Tóm tắt kiến thức chương 3 Luật chứng khoán - Đại học Vinh

10.877 lượt xem 18/09/2025

img
Kiến thức cơ bản chương 3 - Quản Lý Nhà Nước Về Kinh Tế HCE

7.079 lượt xem 11/07/2025

img
Kiến thức chương 3 - Quản lý nhà nước về kinh tế – NEU

18.293 lượt xem 04/01/2026

img
Tóm tắt kiến thức cơ bản chương 3 - Thương mại điện tử (NEU)

5.626 lượt xem 11/06/2025

img
Tóm tắt chương 3 - Lý luận chung Nhà nước và Pháp Luật

14.257 lượt xem 13/11/2025

img
Tóm tắt kiến thức chương 3 - Luật Hiến Pháp (ULSA)

14.019 lượt xem 13/11/2025

img
Tóm tắt chương 5 - Lý luận chung Nhà nước và Pháp luật

14.284 lượt xem 13/11/2025