1. Bản chất hiện tượng tâm lý

Chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định tâm lý mang bản chất xã hội và lịch sử, không thuần túy là hiện tượng sinh học bẩm sinh.

Tâm lý người

Sự phản ánh hiện thực khách quan của não người thông qua chủ thể, mang bản chất xã hội và lịch sử.

Quá trình phản ánh là sự tác động qua lại giữa hai hệ thống vật chất để lại dấu vết. Tâm lý là hình thức phản ánh cao nhất.

• Các cấp độ phản ánh
  • Vật lý: vật chất không sống, phản ánh nguyên xi.
  • Sinh lý: vật chất sống, biểu hiện qua trao đổi chất.
  • Tâm lý: não người, tạo ra hình ảnh tinh thần sinh động.

Cần lưu ý rằng điều kiện bắt buộc để có tâm lý người là thế giới khách quan đóng vai trò nguồn gốc và não bộ khỏe mạnh làm cơ quan phản ánh.

Đặc điểm nổi bật nhất của tâm lý là tính chủ thể. Mỗi cá nhân sở hữu một "lăng kính chủ quan" riêng biệt để nhìn nhận thế giới.

• Cùng một sự vật nhưng hai người khác nhau → hình ảnh tâm lý khác nhau.
• Cùng một người nhưng ở hai thời điểm khác nhau → thái độ và cảm nhận thay đổi.
• Chủ thể là người hiểu rõ và thể nghiệm sâu sắc nhất tâm lý của chính mình.

Một nhầm lẫn phổ biến là cho rằng sự khác biệt tâm lý giữa các học sinh chủ yếu do di truyền sinh học gây ra. Thực tế, hoàn cảnh sống, sự giáo dục và mức độ tích cực hoạt động mới là yếu tố quyết định.

Đặc điểm cốt lõi thứ ba là bản chất xã hội - lịch sử. Tâm lý người chỉ hình thành khi cá nhân sống trong các mối quan hệ xã hội.

• Nguồn gốc: thế giới khách quan quyết định → tách khỏi xã hội sẽ mất tâm lý người.
• Nội dung: sống trong quan hệ xã hội nào thì phản ánh nội dung văn hóa của xã hội đó.
• Sản phẩm: hình thành thông qua quá trình lĩnh hội văn hóa, trong vui chơi và học tập.

Vì tính chủ thể và bản chất xã hội, giáo viên cần tôn trọng sự khác biệt cá nhân và áp dụng nguyên tắc giáo dục cá biệt.

2. Chức năng và phân loại

Tâm lý không tồn tại thụ động mà đóng vai trò điều hành mọi hoạt động của cá nhân trong đời sống thực tế.

• Định hướng

  Hình thành mục đích và động cơ → thôi thúc con người vươn tới mục tiêu.

• Điều khiển

  Xây dựng kế hoạch và cách thức → kiểm soát từng bước đi có ý thức.

• Điều chỉnh

  Đánh giá kết quả thực tế → thay đổi hành vi cho phù hợp hoàn cảnh.

Các hiện tượng tâm lý rất đa dạng. Dựa vào thời gian tồn tại và vai trò trong nhân cách, chúng được chia làm ba nhóm chính.

Ba nhóm này có mối liên hệ chặt chẽ. Quá trình lặp đi lặp lại tạo thành trạng thái, và trạng thái củng cố lâu dài sẽ trở thành thuộc tính.

1. Nguyên tắc phương pháp luận

Quá trình thu thập và đánh giá dữ liệu tâm lý phải tuân theo năm nguyên tắc nền tảng để tránh kết luận sai lệch.

• Phản ánh khách quan trạng thái tự nhiên, không áp đặt ý muốn chủ quan.
• Công nhận điều kiện xã hội quyết định tâm lý nhưng không bỏ qua sinh lý.
• Nghiên cứu tâm lý bộc lộ thông qua hành vi trong quá trình hoạt động.
• Đặt hiện tượng tâm lý trong mạng lưới quan hệ nhân quả.
• Đánh giá sự thay đổi liên tục theo quan điểm vận động và phát triển.

Giáo viên không được đánh giá học sinh bằng định kiến cố định, vì tâm lý luôn vận động và sinh ra những nét mới.

2. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể

Mỗi phương pháp đều có ưu thế và hạn chế riêng. Việc chọn lựa phụ thuộc vào mục đích, điều kiện không gian và thời gian.

• Quan sát

  Tri giác có chủ định hành vi bên ngoài → khách quan, giữ trạng thái tự nhiên nhưng bị động.

• Điều tra

  Dùng phiếu hỏi soạn sẵn trên diện rộng → lấy thông tin nhanh nhưng dễ thiếu trung thực.

• Trắc nghiệm (Test)

  Dùng công cụ chuẩn hóa đo lường định lượng → nhanh gọn, chuẩn xác nhưng khó soạn thảo.

Phương pháp thực nghiệm chủ động tạo ra điều kiện và loại trừ yếu tố ngẫu nhiên để quan sát sự nảy sinh tâm lý. Phương pháp này chia theo không gian và mục đích.

• Theo không gian: phòng thí nghiệm khống chế nghiêm ngặt tác động bên ngoài hoặc môi trường tự nhiên.
• Theo mục đích: thực nghiệm điều tra đánh giá thực trạng hoặc thực nghiệm hình thành đo lường giáo dục.

Ngoài ra, các phương pháp gián tiếp và trực tiếp khác cũng giúp khai thác chiều sâu tính cách của người học.

• Phân tích sản phẩm: dựa vào bài làm, sản phẩm vật chất → đánh giá tâm lý vì người làm đã "gửi mình" vào đó.
• Đàm thoại: trò chuyện thu thập thông tin qua lời nói, cử chỉ → linh hoạt dẫn dắt nhưng phụ thuộc kỹ năng người hỏi.

Để đảm bảo độ tin cậy khoa học, nhà nghiên cứu thường phối hợp đồng bộ nhiều phương pháp thay vì dùng đơn lẻ.