Kiến thức cơ bản Chương 3 - Xã Hội Học Đại Cương HCE

III.1. VĂN HÓA

III.1.1. Các loại văn hóa

• Văn hóa được chia làm hai loại lớn:
  • Văn hóa vật chất: gồm toàn bộ sản phẩm vật chất của con người như nhà ở, công cụ lao động, phương tiện sản xuất, kỹ thuật…
  • Văn hóa tinh thần: bao gồm tư tưởng, tín ngưỡng, nghệ thuật, triết học, phong tục tập quán, đạo đức, tôn giáo, pháp luật, khoa học...
• Ngoài ra còn có:
  • Văn hóa dân gian: do nhân dân sáng tạo và lưu truyền.
  • Văn hóa bác học: do giới trí thức sáng tạo.
  • Văn hóa phổ thông: sản phẩm của công nghiệp hiện đại, đại chúng tiêu thụ.

III.1.2. Văn minh và văn hóa

• Văn hóa là tổng thể các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra.
• Văn minh là một bộ phận của văn hóa, biểu hiện ở trình độ phát triển cao, tiến bộ, hợp lý trong tổ chức xã hội.
• Có thể có văn hóa nhưng chưa đạt đến mức văn minh, nhưng không có văn minh mà không có nền tảng văn hóa.

III.1.3. Các khía cạnh của văn hóa

• Văn hóa gồm bốn khía cạnh chính:
  • Khía cạnh nhận thức: tri thức, kinh nghiệm, hiểu biết của xã hội.
  • Khía cạnh giá trị: điều xã hội cho là đúng, tốt, đẹp, đáng quý.
  • Khía cạnh chuẩn mực: các quy tắc hướng dẫn hành vi xã hội (luật pháp, đạo đức, lễ nghi…).
  • Khía cạnh biểu tượng: là ngôn ngữ, hình ảnh, tín hiệu mang ý nghĩa đặc biệt.

III.1.4. Đa dạng văn hóa

• Mỗi xã hội có văn hóa riêng biệt, dẫn đến sự đa dạng toàn cầu.
• Đa dạng thể hiện qua:
  • Lối sống, phong tục, ngôn ngữ, ẩm thực, nghệ thuật, tôn giáo…
• Đa dạng văn hóa là tài sản chung của nhân loại, giúp tăng cường hiểu biết, hợp tác và tránh xung đột văn hóa.

III.1.5. Sự thay đổi văn hóa

• Văn hóa không bất biến, luôn vận động theo thời gian.
• Nguyên nhân:
  • Giao lưu văn hóa: tiếp xúc giữa các nền văn hóa khác nhau.
  • Biến đổi nội sinh: cải tiến từ bên trong xã hội.
  • Ảnh hưởng từ công nghệ, truyền thông, di cư, chiến tranh…
• Hậu quả có thể tích cực (đổi mới) hoặc tiêu cực (mất gốc, xung đột giá trị…).

III.1.6. Chủ nghĩa vị chủng văn hóa và thuyết tương đối văn hóa

• Chủ nghĩa vị chủng: coi nền văn hóa của mình là ưu việt hơn, có thể dẫn đến thái độ phân biệt và bài xích nền văn hóa khác.
• Thuyết tương đối văn hóa: cho rằng mọi nền văn hóa đều có giá trị riêng, cần được hiểu trong bối cảnh lịch sử, xã hội của nó.
• Tương đối văn hóa thúc đẩy sự tôn trọng, học hỏi và dung hợp giữa các nền văn hóa.

III.1.7. Mô hình lý thuyết nghiên cứu văn hóa

• Mô hình cấu trúc chức năng (Durkheim): văn hóa có vai trò duy trì sự ổn định và trật tự xã hội.
• Mô hình xung đột (Marx): văn hóa là công cụ ý thức hệ phục vụ cho quyền lợi giai cấp thống trị.
• Mô hình tương tác biểu trưng (Mead, Goffman): văn hóa được hình thành thông qua giao tiếp và tương tác xã hội hàng ngày.

III.2. XÃ HỘI

III.2.1. Cơ cấu xã hội

• Là sự sắp xếp các phần tử trong xã hội theo các tiêu chí nhất định.
• Gồm nhiều thành tố:
  • Giai cấp, tầng lớp xã hội.
  • Dân tộc, tôn giáo, giới tính, độ tuổi, nghề nghiệp…
• Cơ cấu xã hội tổ chức đời sống xã hội theo trật tự, ảnh hưởng đến quyền lợi, cơ hội và vị thế của từng cá nhân hoặc nhóm.

III.2.2. Vị thế xã hội

• Là vị trí xã hội mà một cá nhân hoặc nhóm giữ trong một hệ thống xã hội.
• Phân biệt:
  • Vị thế gán: được sinh ra với (giới tính, dân tộc...).
  • Vị thế đạt được: có được nhờ nỗ lực bản thân (học vấn, chức vụ…).
• Vị thế gắn với trách nhiệm, nghĩa vụ và quyền lợi xã hội.

III.2.3. Vai trò

• Vai trò là tập hợp các kỳ vọng gắn với vị thế xã hội.
• Một người có thể có nhiều vai trò (cha mẹ, giáo viên, công dân…).
• Có thể xảy ra:
  • Xung đột vai trò: khi các vai trò yêu cầu mâu thuẫn nhau.
  • Căng thẳng vai trò: khó khăn trong việc thực hiện kỳ vọng của vai trò.
• Việc thực hiện đúng vai trò giúp xã hội vận hành ổn định và cá nhân được công nhận.