Kiến thức Chương 3 - Khoa Học Môi Trường Đại Cương HCE

3.1. Khái niệm và phân loại tài nguyên thiên nhiên

3.1.1. Khái niệm

• Tài nguyên thiên nhiên là tất cả các yếu tố của tự nhiên (vật chất, năng lượng, không gian, điều kiện môi trường) mà con người có thể khai thác, sử dụng trực tiếp hoặc gián tiếp phục vụ nhu cầu sống, sản xuất và phát triển kinh tế – xã hội.
  
   
• Đây được coi là nguồn vốn tự nhiên của mỗi quốc gia, đóng vai trò nền tảng trong quá trình phát triển.
  
   

📌 Ví dụ:

• Đất trồng lúa ở Đồng bằng sông Cửu Long.
  
   
• Nguồn thủy điện trên sông Đà.
  
   
• Trữ lượng dầu khí ở thềm lục địa Nam Việt Nam.
  
   

3.1.2. Phân loại tài nguyên thiên nhiên

1. Theo khả năng tái tạo
   
    
   • Tài nguyên tái tạo:
     
      
     • Có khả năng phục hồi, tái sinh trong thời gian ngắn nếu khai thác hợp lý.
       
        
     • Ví dụ: Rừng, thủy sản, đất nông nghiệp, nước ngọt.
       
        
     • Lưu ý: Nếu khai thác quá mức → mất khả năng phục hồi (ví dụ: rừng bị phá trắng, đất bị thoái hóa).
       
        
   • Tài nguyên không tái tạo:
     
      
     • Có trữ lượng hữu hạn, hình thành qua hàng triệu năm, không thể tái sinh trong thời gian ngắn.
       
        
     • Ví dụ: Than đá, dầu mỏ, khí đốt, khoáng sản kim loại.
       
        
     • Khi khai thác hết → mất vĩnh viễn.
       
        
2. Theo bản chất
   
    
   • Tài nguyên đất: đất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất đô thị.
     
      
   • Tài nguyên nước: nước mặt (sông, hồ), nước ngầm, nước mưa.
     
      
   • Tài nguyên rừng: rừng tự nhiên, rừng trồng, rừng ngập mặn.
     
      
   • Tài nguyên khoáng sản: kim loại (sắt, đồng, vàng), phi kim (đá vôi, cát).
     
      
   • Tài nguyên năng lượng: than, dầu, khí, mặt trời, gió, thủy điện.
     
      
   • Tài nguyên sinh vật: động vật, thực vật trên cạn và dưới nước.
     
      
   • Tài nguyên khí hậu – cảnh quan: nhiệt độ, lượng mưa, phong cảnh đẹp.
     
      
3. Theo mục đích sử dụng
   
    
   • Tài nguyên năng lượng (than, dầu, mặt trời…).
     
      
   • Tài nguyên nguyên liệu (gỗ, khoáng sản).
     
      
   • Tài nguyên thực phẩm (nông sản, thủy sản).
     
      

3.2. Vai trò của tài nguyên thiên nhiên

1. Cơ sở vật chất cho sản xuất
   
    
   • Đất đai: nền tảng cho nông nghiệp, công nghiệp, xây dựng.
     
      
   • Nước: dùng cho tưới tiêu, sinh hoạt, công nghiệp.
     
      
2. Nguồn cung cấp năng lượng
   
    
   • Than, dầu, khí, thủy điện, năng lượng tái tạo.
     
      
3. Nguồn nguyên liệu cho sản xuất
   
    
   • Gỗ, khoáng sản, nguyên liệu sinh học.
     
      
4. Cơ sở phát triển dịch vụ
   
    
   • Du lịch biển, du lịch sinh thái, thương mại.
     
      
5. Duy trì cân bằng sinh thái
   
    
   • Rừng điều hòa khí hậu, bảo vệ đất.
     
      
   • Hệ sinh thái biển duy trì chuỗi thức ăn và đa dạng sinh học.
     
      

📌 Ví dụ Việt Nam:

• ĐBSCL cung cấp 90% lượng gạo xuất khẩu và phần lớn thủy sản xuất khẩu.
  
   
• Tây Nguyên cung cấp cà phê, hồ tiêu và thủy điện.
  
   

3.3. Thực trạng tài nguyên thiên nhiên ở Việt Nam

3.3.1. Tài nguyên đất

• Tổng diện tích đất ~ 33 triệu ha.
  
   
• Đất nông nghiệp ~ 28 triệu ha (85%), nhưng đất màu mỡ chỉ ~15%.
  
   
• Nhiều vùng bị thoái hóa (bạc màu, chua mặn) do khai thác quá mức và xói mòn.
  
   

📌 Ví dụ: Tây Bắc, Tây Nguyên bị xói mòn mạnh do phá rừng làm nương rẫy.

3.3.2. Tài nguyên nước

• Lượng nước mặt hàng năm lớn, nhưng phân bố không đều theo mùa:
  
   
  • Mùa mưa: thừa nước, gây lũ lụt.
    
     
  • Mùa khô: thiếu nước, hạn hán.
    
     
• Nhiều nơi thiếu nước sinh hoạt (Nam Trung Bộ, Tây Nguyên).
  
   
• Ô nhiễm nguồn nước nghiêm trọng tại sông Tô Lịch, sông Cầu, sông Nhuệ.
  
   

3.3.3. Tài nguyên rừng

• Năm 1945: độ che phủ rừng ~ 43%, năm 1995 chỉ còn ~28%.
  
   
• Hiện nay nhờ trồng rừng, độ che phủ tăng lên ~42%, nhưng rừng tự nhiên vẫn giảm.
  
   
• Rừng ngập mặn mất >50% do nuôi tôm và đô thị hóa.
  
   

3.3.4. Tài nguyên khoáng sản

• Khoáng sản phong phú: than Quảng Ninh, dầu khí Nam Côn Sơn, bôxít Tây Nguyên.
  
   
• Khai thác chủ yếu để xuất khẩu thô → giá trị kinh tế thấp.
  
   
• Tác động môi trường: bụi, nước thải mỏ, phá vỡ cảnh quan.
  
   

3.3.5. Tài nguyên biển

• Bờ biển dài 3.260 km, vùng đặc quyền kinh tế rộng 1 triệu km².
  
   
• Giàu hải sản: cá, tôm, mực, rong biển.
  
   
• Tiềm năng du lịch biển lớn: Nha Trang, Phú Quốc, Hạ Long.
  
   
• Ô nhiễm biển gia tăng do rác thải nhựa, tràn dầu.
  
   

3.4. Những vấn đề đặt ra trong quản lý tài nguyên

1. Khai thác quá mức:
   
    
   • Rừng bị chặt phá, thủy sản bị đánh bắt cạn kiệt.
     
      
2. Suy thoái tài nguyên:
   
    
   • Đất bạc màu, nguồn nước ô nhiễm, đa dạng sinh học giảm.
     
      
3. Sử dụng kém hiệu quả:
   
    
   • Xuất khẩu khoáng sản thô thay vì chế biến sâu.
     
      
4. Mất cân bằng sinh thái:
   
    
   • Phá rừng → lũ lụt, hạn hán.
     
      
   • Đánh bắt hủy diệt → mất nguồn lợi thủy sản.
     
      

3.5. Định hướng khai thác và sử dụng bền vững tài nguyên

3.5.1. Nguyên tắc

• Khai thác trong giới hạn cho phép.
  
   
• Tái tạo và phục hồi tài nguyên tái sinh.
  
   
• Sử dụng tiết kiệm và hiệu quả.
  
   
• Gắn phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường.
  
   

3.5.2. Giải pháp

1. Quản lý tổng hợp tài nguyên:
   
    
   • Quy hoạch đất, nước, rừng hợp lý.
     
      
   • Bảo vệ hệ sinh thái nhạy cảm.
     
      
2. Áp dụng công nghệ tiên tiến:
   
    
   • Sản xuất sạch hơn, giảm chất thải.
     
      
   • Tái chế, tái sử dụng tài nguyên.
     
      
3. Tăng cường pháp luật và chế tài:
   
    
   • Xử phạt khai thác trái phép.
     
      
   • Kiểm soát chặt khai thác khoáng sản.
     
      
4. Hợp tác quốc tế:
   
    
   • Quản lý nguồn nước xuyên biên giới (Mekong).
     
      
   • Chia sẻ kinh nghiệm khai thác bền vững.
     
      
5. Nâng cao nhận thức cộng đồng:
   
    
   • Giáo dục bảo vệ tài nguyên từ trường học.
     
      
   • Tuyên truyền trên truyền thông đại chúng.
     
      

📌 Ví dụ Việt Nam:

• Cà Mau trồng lại rừng ngập mặn để chống xói lở.
  
   
• Ninh Thuận phát triển điện gió, điện mặt trời thay cho nhiệt điện than.
  
   

3.6. Kết luận

• Tài nguyên thiên nhiên là nền tảng sống còn của xã hội loài người.
  
   
• Khai thác bừa bãi sẽ dẫn tới suy thoái môi trường và khủng hoảng sinh thái.
  
   

Giải pháp: quản lý bền vững, công nghệ sạch, hợp tác cộng đồng, để đảm bảo an ninh tài nguyên cho thế hệ hiện tại và tương lai.