Kiến thức cơ bản chương 1 - Đại cương địa lý Việt Nam ĐHSP

1. Vị trí địa lí và phạm vi lãnh thổ Việt Nam

1.1. Vị trí địa lí và phạm vi lãnh thổ

1.1.1. Vị trí địa lí

Việt Nam nằm ở rìa phía Đông của bán đảo Đông Dương, phía Đông Nam của châu Á, có hình thể hẹp và kéo dài theo chiều Bắc – Nam. Tổng diện tích phần đất liền là 331.051 km². Vị trí địa lí cụ thể của phần đất liền được xác định trong khung tọa độ: 
+ Cực Bắc: 23°23′B – xã Lũng Cú, Đồng Văn, Hà Giang
+ Cực Nam: 8°34′B – xóm Mũi, xã Đất Mũi, Ngọc Hiển, Cà Mau
+ Cực Đông: 109°24′Đ – bán đảo Hòn Gốm, Vạn Ninh, Khánh Hòa
+ Cực Tây: 102°08′Đ – xã Sín Thầu, Mường Nhé, Điện Biên

Ngoài phần đất liền, Việt Nam có vùng biển rộng hơn 1 triệu km², bao gồm hơn 3.000 hòn đảo lớn nhỏ, trong đó có các đảo và quần đảo quan trọng về kinh tế và quốc phòng như Cát Bà, Vân Đồn, Bạch Long Vĩ, Côn Đảo, Phú Quốc, quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa.

1.1.2. Phạm vi lãnh thổ

Lãnh thổ Việt Nam gồm 3 bộ phận chính:

a. Đất liền: 
Tiếp giáp ba quốc gia: Trung Quốc ở phía Bắc (biên giới dài hơn 1.400km), Lào ở phía Tây (2.069km) và Campuchia ở phía Tây Nam (1.137km). 
Các đường biên giới chủ yếu đi qua khu vực đồi núi, cao nguyên, có ý nghĩa chiến lược về quốc phòng và giao thương.

b. Biển: 
- Đường bờ biển dài 3.260km kéo dài từ Móng Cái (Quảng Ninh) đến Hà Tiên (Kiên Giang). 
- Việt Nam có vùng nội thủy, lãnh hải (12 hải lý), vùng tiếp giáp lãnh hải (12 hải lý), vùng đặc quyền kinh tế (200 hải lý), và thềm lục địa theo Luật Biển 1982. 
- Vùng biển này tiếp giáp với nhiều nước: Trung Quốc, Thái Lan, Campuchia, Malaysia, Indonesia, Philippines, Brunei.

c. Hải đảo:
- Việt Nam có hơn 3.000 đảo lớn nhỏ và 2 quần đảo xa bờ là Hoàng Sa (Đà Nẵng) và Trường Sa (Khánh Hòa).

1.2. Vai trò, ý nghĩa của vị trí địa lí

1.2.1. Tác động tới môi trường và tài nguyên thiên nhiên

Việt Nam nằm tại nơi tiếp giáp giữa lục địa Á – Âu và đại dương Thái Bình Dương, giữa vùng khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới, do đó có điều kiện tự nhiên rất phong phú và đa dạng. 
+ Tính chất địa hình bị chi phối bởi sự kết hợp giữa hướng kinh tuyến và vĩ tuyến, đồng thời phân hoá theo độ cao.
+ Tài nguyên sinh vật đa dạng do có sự hội tụ của luồng sinh vật nhiệt đới từ phía Nam và á nhiệt đới từ phía Bắc.
+ Tài nguyên khoáng sản phong phú vì nằm ở nơi giao nhau của hai vành đai sinh khoáng lớn: Địa Trung Hải và Thái Bình Dương.
+ Thềm lục địa mở rộng, thuận lợi cho khai thác dầu khí và hải sản.

1.2.2. Vai trò trong quá trình hình thành quốc gia - dân tộc

+ Vị trí địa lí nằm trên trục giao thoa giữa các nền văn hoá lớn trong khu vực đã tạo điều kiện cho cộng đồng các dân tộc Việt Nam giao lưu, tiếp biến và hình thành bản sắc riêng.
+ Đây là nơi sinh tụ lâu đời của người Việt cổ và các dân tộc khác; từ đó hình thành cộng đồng dân tộc với 54 dân tộc anh em.
+ Vị trí cũng ảnh hưởng đến quá trình dựng nước và giữ nước, thường xuyên đối mặt với các cuộc xâm lược từ phía Bắc và phía biển.

1.2.3. Ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế - xã hội

Vị trí địa lí của Việt Nam là cầu nối giữa Đông Nam Á lục địa và hải đảo, nằm trên các tuyến đường giao thông quốc tế quan trọng.

a. Giao thông:
- Có thể phát triển đa dạng các loại hình: đường bộ, đường sắt, đường sông, hàng không, hàng hải.
- Là cửa ngõ thông ra biển của các nước Lào và Campuchia.

b. Thương mại quốc tế:
- Việt Nam nằm gần các trung tâm kinh tế lớn: Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, ASEAN.
- Vị trí này giúp Việt Nam thuận lợi trong hội nhập và phát triển thương mại quốc tế.

c. Phát triển kinh tế biển:
- Biển Đông cung cấp tiềm năng lớn về thủy sản, du lịch biển, dầu khí,...
- Có nhiều bãi biển đẹp và tài nguyên khoáng sản ven biển phong phú.

d. Quốc phòng - an ninh:
- Biên giới đất liền và biển dài, phức tạp, có vai trò quan trọng trong bảo vệ chủ quyền quốc gia.
- Các đảo và quần đảo có ý nghĩa chiến lược trong kiểm soát Biển Đông.

1.3. Phân tích bổ sung

1.3.1. Bảng so sánh lợi thế và khó khăn do vị trí địa lí

1.3.2. Chú ý sinh viên dễ nhầm

+ Không nên nhầm lẫn giữa "diện tích đất liền" và "tổng diện tích lãnh thổ (bao gồm biển)"
+ Phân biệt rõ các vùng biển theo Luật Biển 1982: nội thủy, lãnh hải, vùng đặc quyền kinh tế, thềm lục địa
+ Không chỉ có Hoàng Sa, Trường Sa, mà còn nhiều đảo quan trọng khác về kinh tế như Cát Bà, Côn Đảo, Phú Quốc

1.3.3. Sơ đồ phạm vi biển Việt Nam (dưới dạng bảng)