Tóm tắt Pháp luật đại cương Chương 2 - ĐH Sư phạm HNUE

1. Quy phạm pháp luật

Quy phạm pháp luật là đơn vị nhỏ nhất nhưng chứa đựng đầy đủ nội dung điều chỉnh một quan hệ xã hội.

• Nguồn gốc

  Do nhà nước trực tiếp đặt ra hoặc thừa nhận từ tập quán, thể hiện ý chí cầm quyền.

• Hình thức thể hiện

  Được ghi nhận chính thức dưới dạng các điều, khoản trong văn bản pháp luật xác định.

• Phạm vi tác động

  Mang tính bắt buộc chung, áp dụng nhiều lần trong các điều kiện thực tế tương tự.

• Biện pháp bảo đảm

  Được cơ quan công quyền bảo vệ và duy trì thực thi bằng các biện pháp cưỡng chế.

Về mặt kỹ thuật lập pháp, một quy phạm chuẩn mực được tạo thành từ ba bộ phận độc lập nhưng gắn kết chặt chẽ.

• Cơ cấu quy phạm pháp luật
  • Giả định
  • Quy định
  • Chế tài

Mỗi bộ phận đảm nhiệm một chức năng trả lời cho các câu hỏi logic riêng biệt trong mô hình điều chỉnh hành vi.

Một điều luật cụ thể trong văn bản có thể khuyết một hoặc hai bộ phận, cần dẫn chiếu tới điều luật khác để áp dụng.

2. Văn bản quy phạm pháp luật ở Việt Nam

Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật nước ta phân định thứ bậc hiệu lực dựa trên vị trí của cơ quan ban hành.

• Văn bản luật
  • Hiến pháp: đạo luật cơ bản có hiệu lực pháp lý cao nhất trong toàn bộ hệ thống.
  • Luật, Bộ luật: do Quốc hội ban hành để cụ thể hóa các chế định hiến định.
  • Nghị quyết của Quốc hội: điều chỉnh các chủ trương lớn và chính sách đặc thù.
• Văn bản dưới luật
  • Pháp lệnh, Nghị quyết: Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành theo thẩm quyền.
  • Lệnh, Quyết định, Nghị định: Chủ tịch nước và Chính phủ ký ban hành.
  • Quyết định, Thông tư: Thủ tướng, Bộ trưởng, Viện trưởng, Chánh án ban hành.
  • Nghị quyết, Quyết định địa phương: Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân ban hành.

Văn bản cấp dưới ban hành trái với văn bản cấp trên sẽ bị cơ quan có thẩm quyền đình chỉ hoặc bãi bỏ.

Hiệu lực của văn bản quy phạm pháp luật được giới hạn nghiêm ngặt theo ba chiều kích không gian, thời gian và chủ thể.

• Hiệu lực theo thời gian: tính từ thời điểm phát sinh đến khi hết hiệu lực → nguyên tắc không áp dụng hồi tố bất lợi.
• Hiệu lực theo không gian: phạm vi lãnh thổ chịu tác động → văn bản trung ương hiệu lực cả nước, địa phương giới hạn địa bàn.
• Hiệu lực theo đối tượng: phạm vi cá nhân, tổ chức chịu ràng buộc → gồm công dân, người nước ngoài tại Việt Nam.

Hồi tố chỉ được phép áp dụng khi văn bản mới quy định trách nhiệm pháp lý nhẹ hơn hoặc có lợi hơn cho chủ thể vi phạm.

Quy tắc này nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân trước sự thay đổi chính sách.

1. Chủ thể quan hệ pháp luật

Chủ thể quan hệ pháp luật là các cá nhân, tổ chức có năng lực chủ thể do nhà nước công nhận để tham gia vào quan hệ.

Cá nhân có đầy đủ năng lực pháp luật nhưng có thể bị hạn chế năng lực hành vi do bệnh tật hoặc chưa đủ độ tuổi luật định.

Cơ cấu chủ thể trong các quan hệ pháp luật xã hội hiện đại bao gồm ba nhóm cơ bản sau.

• Cá nhân: bao gồm công dân trong nước, người mang quốc tịch nước ngoài và người không quốc tịch.
• Pháp nhân: tổ chức thành lập hợp pháp, có cơ cấu chặt chẽ, sở hữu tài sản độc lập và tự chịu trách nhiệm.
• Nhà nước: chủ thể đặc biệt trong quan hệ công quyền, quan hệ công sản và quan hệ quốc tế.

Mỗi nhóm chủ thể tham gia vào các giao lưu pháp lý khác nhau tùy thuộc vào năng lực pháp luật tương ứng.

2. Sự kiện pháp lý

Sự kiện pháp lý là những hoàn cảnh, hiện tượng thực tế làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quan hệ pháp luật cụ thể.

• Sự biến pháp lý

  Hiện tượng tự nhiên xảy ra hoàn toàn ngoài ý chí con người nhưng được pháp luật gắn với hệ quả pháp lý.

  • Thiên tai lũ lụt làm phát sinh trách nhiệm bảo hiểm tài sản.
  • Cái chết tự nhiên làm mở thừa kế phân chia di sản.
  • Sự luân chuyển của thời gian làm hết thời hiệu khởi kiện.
• Hành vi pháp lý

  Hoạt động có chủ ý của con người thể hiện ra bên ngoài dưới dạng hành động hoặc không hành động.

  • Ký kết hợp đồng kinh tế: hành động chủ ý tạo quyền và nghĩa vụ.
  • Không nộp thuế: không hành động dẫn đến trách nhiệm xử phạt.
  • Cứu giúp người bị nạn: hành vi hợp pháp được pháp luật ghi nhận.

Một quan hệ pháp luật chỉ hình thành khi hội đủ cả ba căn cứ: quy phạm pháp luật, chủ thể và sự kiện pháp lý.

Sự kết hợp đồng thời của ba tiền đề này bảo đảm tính chặt chẽ trong việc làm phát sinh quyền và nghĩa vụ.

1. Hình thức thực hiện pháp luật

Bốn hình thức thực hiện pháp luật phản ánh phương thức xử sự đa dạng của các cá nhân và tổ chức trong đời sống.

Hoạt động áp dụng pháp luật luôn mang tính quyền lực đơn phương và lập ra văn bản áp dụng pháp luật cụ thể.

2. Vi phạm pháp luật

Vi phạm pháp luật là hiện tượng tiêu cực xâm phạm các mối quan hệ được trật tự pháp cương thiết lập và bảo vệ.

Vi phạm pháp luật

Hành vi nguy hiểm cho xã hội, trái pháp luật, do người có năng lực trách nhiệm pháp lý thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm hại các quan hệ xã hội được nhà nước bảo vệ.

Để truy cứu trách nhiệm, cơ quan tư pháp phải chứng minh đầy đủ bốn yếu tố cấu thành vi phạm pháp luật.

• Mặt khách quan: hành vi trái luật biểu hiện ra bên ngoài, hậu quả nguy hiểm, mối quan hệ nhân quả và công cụ phạm tội.
• Mặt chủ quan: thái độ tâm lý bên trong của người vi phạm đối với hành vi, bao gồm lỗi, động cơ và mục đích.
• Chủ thể: cá nhân hoặc tổ chức có đủ năng lực trách nhiệm pháp lý theo quy định của luật.
• Khách thể: những mối quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ nhưng bị hành vi sai trái xâm hại trực tiếp.

Hình thức lỗi trong mặt chủ quan là căn cứ cốt lõi để xác định tính chất nguy hiểm và mức độ trừng phạt của chế tài.

Người vi phạm hành vi trái pháp luật do bị cưỡng bức tuyệt đối về thể chất sẽ được loại trừ yếu tố lỗi.

3. Trách nhiệm pháp lý

Trách nhiệm pháp lý là hậu quả bất lợi mang tính cưỡng chế do nhà nước buộc chủ thể vi phạm phải gánh chịu.

• Trách nhiệm hình sự

  Áp dụng đối với tội phạm, là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất do Tòa án quyết định.

• Trách nhiệm hành chính

  Áp dụng đối với vi phạm trật tự quản lý công, do các cơ quan quản lý hành chính xử phạt.

• Trách nhiệm dân sự

  Áp dụng khi vi phạm nghĩa vụ tài sản hoặc nhân thân, buộc bồi thường khôi phục quyền lợi.

• Trách nhiệm kỷ luật

  Áp dụng đối với công chức, người lao động vi phạm nội quy, do người đứng đầu đơn vị ban hành.

Mỗi loại vi phạm pháp luật sẽ kéo theo một dạng trách nhiệm pháp lý tương ứng, tránh việc phạt tùy tiện.

Mục đích cuối cùng của việc áp dụng trách nhiệm pháp lý là nhằm trừng trị, răn đe và giáo dục ý thức tôn trọng luật pháp. Người học có thể luyện tập dạng câu hỏi trắc nghiệm qua bài Trắc nghiệm chương 2 - Pháp luật đại cương cho mọi Trường để củng cố lý thuyết.