KT chương 2 - Quản lý Nhà nước đối với Doanh nghiệp - APGA

1. LÝ LUẬN CHUNG VỀ DOANH NGHIỆP

1.1. Khái niệm doanh nghiệp

Để hiểu đúng bản chất doanh nghiệp trong quản lý nhà nước, cần tiếp cận khái niệm này dưới 3 giác độ khác nhau. Sinh viên cần lưu ý sự khác biệt về trọng tâm của mỗi định nghĩa:

Giác độ tiếp cận	Nội dung định nghĩa	Ý nghĩa quản lý
Giác độ Kỹ thuật - Tổ chức sản xuất	Doanh nghiệp là một tổ hợp có tổ chức, có khả năng hoàn thành dứt điểm một công việc, một giai đoạn công nghệ, tạo ra sản phẩm hoặc dịch vụ.	Quy mô và cơ cấu của doanh nghiệp bị chi phối bởi yếu tố kỹ thuật và công nghệ.
Giác độ Thương trường	Là đơn vị sản xuất, trao đổi hàng hóa dịch vụ, có người đại diện là doanh nhân.	Nhấn mạnh tính đại diện: Các bộ phận nội bộ không xuất hiện trên thương trường; chỉ người đại diện kinh doanh mới có thẩm quyền giao dịch.
Giác độ Pháp lý	Là tổ chức kinh tế của công dân có đủ dấu hiệu luật định: Có tài sản, có tên gọi, có trụ sở, có đăng ký kinh doanh.	Đây là định nghĩa tương đối vì phụ thuộc vào quy định pháp luật của từng nước. Chỉ được gọi là doanh nghiệp khi có giấy phép thành lập/hoạt động.

1.2. Phân loại doanh nghiệp

1.2.1. Mục đích phân loại

- Phân công quản lý: Vì QLNN là một loại lao động có năng suất cao, cần phân công lao động khoa học (chia nhóm doanh nghiệp để quản lý).
- Xây dựng thể chế kinh tế: Xây dựng hệ thống chuẩn mực (luật pháp, chính sách) phù hợp cho từng nhóm đối tượng tương đồng, thay vì xây dựng riêng cho từng doanh nghiệp.
- Định hướng sự ra đời: Nhà nước quyết định cho phép loại hình nào ra đời dựa trên quan điểm chính trị - pháp lý.

1.2.2. Các cách phân loại chính

a. Căn cứ vốn Nhà nước: Doanh nghiệp Nhà nước (100% vốn), Doanh nghiệp không của Nhà nước, Công ty cổ phần Nhà nước (hợp vốn).
b. Căn cứ vị trí vốn Nhà nước (trong CTCP): Công ty cổ phần nhà nước chi phối/đặc biệt và Công ty cổ phần nhà nước thông thường.
c. Căn cứ chế độ sở hữu tư liệu sản xuất: Sở hữu cá nhân, Sở hữu tập thể, Sở hữu toàn dân.
d. Căn cứ cơ cấu chủ sở hữu:
+ Doanh nghiệp đơn chủ: Chỉ 1 chủ sở hữu (DNTN, DNNN, hộ cá thể).
+ Doanh nghiệp "hợp chủ": Nhiều người góp vốn (HTX, Công ty).
e. Căn cứ tính chất xã hội của sản phẩm (Quan trọng):

Loại doanh nghiệp	Đặc điểm sản phẩm	Ví dụ điển hình
DN sản xuất hàng công cộng thuần túy	Không thể phân phối riêng lẻ, tiêu dùng của người này không làm giảm của người khác.	Phát thanh, truyền hình, đèn đường.
DN sản xuất hàng công cộng không thuần túy	Hàng hóa công cộng nhưng tiêu dùng của người này ảnh hưởng đến người khác.	Y tế, giáo dục.
DN sản xuất hàng hóa cá nhân	Sản phẩm tiêu dùng cá nhân thông thường.	Quần áo, thực phẩm, xe cộ.

1.3. Cơ cấu tổ chức doanh nghiệp

Dưới đây là bảng mô tả lại sơ đồ cơ cấu tổ chức chung của một doanh nghiệp điển hình:

(1) HỘI ĐỒNG QUẢN TRỊ hoặc CHỦ DOANH NGHIỆP (Cơ quan quyền lực cao nhất, đại diện sở hữu)
↓
(2) GIÁM ĐỐC (Người điều hành trực tiếp)
←	↓	→
(3) BỘ MÁY GIÚP VIỆC - Các phòng ban chuyên môn (Kế toán, Kế hoạch, Kỹ thuật...) - Chức năng: Tham mưu.	Quan hệ quản lý Điều hành xuống cấp dưới	(3) BỘ MÁY GIÚP VIỆC - Các phòng ban nghiệp vụ khác. - Chức năng: Tham mưu.
↓ (Điều hành trực tiếp xuống sản xuất)
(4) HỆ THỐNG ĐỐI TƯỢNG QUẢN LÝ - Các Phân xưởng, Tổ sản xuất, Đội thi công... - Nơi trực tiếp tạo ra sản phẩm/dịch vụ.

1.4. Những vấn đề cơ bản của quản trị kinh doanh

Mục tiêu tối thượng của doanh nhân là Lợi nhuận.

Công thức cốt lõi:

$Lợi\_nhuận = Tổng\_Doanh\_thu - Tổng\_Giá\_thành$

Để tối đa hóa lợi nhuận (Tăng thu - Giảm chi), quản trị kinh doanh phải giải quyết 9 vấn đề nan giải sau:

a. Lựa chọn phương hướng đầu tư: Quyết định sống còn. Đầu tư sai hướng sẽ bị sa lầy vốn, không thu hồi được vốn cố định do chưa hết khấu hao.
b. Lựa chọn kế hoạch sản xuất hàng năm: Cụ thể hóa đầu tư. Sai lầm dẫn đến ế hàng hoặc bỏ lỡ cơ hội thị trường.
c. Lựa chọn công nghệ: Bản chất là thay thế lao động sống bằng lao động vật hóa để tăng năng suất. Thách thức là chọn công nghệ hiện đại nhưng phải đảm bảo thời gian thu hồi vốn trước khi công nghệ lỗi thời.
d. Lựa chọn quy mô tối ưu: Cân bằng giữa khả năng chuyên môn hóa kỹ thuật và nhu cầu thị trường.
e. Lựa chọn địa điểm: Bài toán đa biến (Gần nguồn nguyên liệu vs Gần thị trường tiêu thụ vs Gần nguồn năng lượng).
f. Nguồn nguyên liệu: Đảm bảo tính ổn định và chất lượng đầu vào. Liên quan đến an ninh quốc gia nếu nhập khẩu.
g. Tổ chức sản xuất - lao động: Phân chia công việc, bố trí dây chuyền, chuyên môn hóa (theo sản phẩm, chi tiết, hoặc công đoạn).
h. Thị trường tiêu thụ: Quyết định đầu ra (Doanh thu = Số lượng x Đơn giá).
i. Phân phối thù lao: Vừa là mục đích (thu nhập) vừa là biện pháp (động lực làm việc).

5. VAI TRÒ CỦA CÁC LOẠI HÌNH DOANH NGHIỆP (Theo hình thức sở hữu)

(Lưu ý: Giáo trình đánh số mục này là 5, tiếp nối các phần trước)

5.1. Doanh nghiệp Nhà nước (DNNN)

Tại sao cần có DNNN? (Tính tất yếu khách quan):

- Tập trung tư bản xã hội: Khi tư bản tư nhân còn nhỏ bé, Nhà nước dùng công trái/thuế để tập trung vốn lớn, xây dựng các công trình trọng điểm mà tư nhân không làm nổi.
- Công cụ điều tiết vĩ mô: Là lực lượng vật chất để Nhà nước can thiệp thị trường (ví dụ: dùng dự trữ quốc gia để bình ổn giá, cung cấp hàng hóa thiết yếu như điện, nước).
- Bổ sung thị trường: Làm những việc khu vực tư nhân: Không được làm (quốc phòng, an ninh), Không làm được (vốn quá lớn, rủi ro cao), hoặc Không muốn làm (lợi nhuận thấp).

Vai trò cụ thể:

+ Là chỗ dựa kinh tế để Nhà nước thực hiện vai trò quản lý.
+ Là công cụ thực hiện chính sách xã hội/nhân đạo.
+ Hỗ trợ công dân lập nghiệp: Tạo ra các trung tâm công nghiệp để các DN nhỏ làm vệ tinh.
+ Khắc phục sự phát triển không đều giữa các vùng miền.

5.2. Công ty cổ phần Nhà nước (CTCPNN)

Bản chất: Doanh nghiệp có vốn góp của Nhà nước (Nhà nước là một cổ đông).

Lý do hình thành:

- Nhà nước không cần nắm 100% vốn nhưng vẫn muốn duy trì ảnh hưởng/kiểm soát.
- Huy động thêm vốn từ xã hội ("giật gấu vá vai" để đầu tư nơi khác).
- Thay đổi động lực làm việc: Biến người lao động thành người chủ thực sự (qua cổ phần) để tăng năng suất và trách nhiệm.

5.3. Hợp tác xã (HTX)

Lưu ý quan trọng cho sinh viên: Cần phân biệt rõ hai khái niệm:

+ Hợp tác hóa: Hợp tác về lao động, quy trình (Cần thiết).
+ Tập thể hóa: Chung sở hữu tư liệu sản xuất (Dễ gây ra tình trạng "cha chung không ai khóc", ỷ lại).

Vai trò của HTX:

- Phù hợp nhất với Nông nghiệp (cần sự tự giác cao độ chăm sóc cây trồng vật nuôi) và Thủ công nghiệp (sản xuất nhỏ lẻ, linh hoạt).
- Là tổ chức của người lao động yếu thế nương tựa vào nhau (nhân đạo, bác ái).

5.4. Doanh nghiệp tư bản tư nhân

- Thừa nhận trở lại từ Đại hội VI (1986).
- Vai trò: Huy động vốn/tài năng trong dân; Là "cánh tay nối dài", là đối tác nội địa (vệ tinh) cho các tập đoàn nước ngoài đầu tư vào Việt Nam.

5.5. Kinh tế hộ gia đình

- Tận dụng nguồn lực rải rác (lao động nông nhàn, vốn nhỏ).
- Là vệ tinh gia công cho các doanh nghiệp lớn.
- Trường học thực tế đầu tiên cho các doanh nhân tương lai.

II. QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI CÁC DOANH NGHIỆP

1. Sự cần thiết khách quan của QLNN

- Tính chất giai cấp/dân tộc: Giải quyết mâu thuẫn chủ - thợ, bảo vệ người lao động làm thuê, bảo vệ tự tôn dân tộc trong DN có vốn nước ngoài.
- Mâu thuẫn lợi ích: Thương trường là chiến trường, Nhà nước cần là trọng tài giải quyết xung đột cạnh tranh.
- Sự hữu hạn của doanh nhân: Doanh nhân không thể tự giải quyết các vấn đề vĩ mô (dự báo khủng hoảng, biến động tiền tệ...), cần Nhà nước hỗ trợ thông tin/định hướng.
- Quản lý tài sản công: Vì có DNNN nên Nhà nước đương nhiên phải quản lý vốn của mình.

3. Phương hướng can thiệp của Nhà nước

Nhà nước can thiệp vào hầu hết các khâu của quá trình kinh doanh để đảm bảo trật tự và hiệu quả:

Lĩnh vực can thiệp	Nội dung can thiệp	Mục đích chính
a. Hình thức sở hữu	Quy định loại hình DN nào được phép tồn tại; Ngành nào Nhà nước độc quyền, ngành nào tư nhân được làm.	Định hướng chính trị - xã hội của nền kinh tế.
b. Tổ chức quản lý nội bộ	Quy định chế độ kế toán, kiểm toán, điều lệ mẫu, vai trò công đoàn.	Đảm bảo minh bạch, bảo vệ người lao động, dễ dàng kiểm soát thuế.
c. Phương hướng SXKD	Quy định sản xuất cái gì? Số lượng? Chất lượng? (Hàng cấm, hàng hạn chế, tiêu chuẩn chất lượng).	Bảo vệ người tiêu dùng, tránh khủng hoảng thừa/thiếu.
d. Tài nguyên	Cấp phép khai thác, định mức sử dụng, thuế tài nguyên.	Chống lãng phí, bảo vệ tài sản quốc gia cho thế hệ sau.
e. Môi trường	Quy định xử lý chất thải, phí môi trường.	Khắc phục khuyết tật thị trường (doanh nghiệp vì lợi nhuận thường bỏ qua môi trường).
f. Địa điểm	Quy hoạch khu công nghiệp, phê duyệt mặt bằng.	Đảm bảo an ninh, tránh ô nhiễm khu dân cư.
g. Phân phối kết quả	Thuế, quy định lương tối thiểu, giải quyết tranh chấp lao động.	Đảm bảo công bằng xã hội.

4. Phương thức và nội dung quản lý (Các công vụ cụ thể)

4.1. Xây dựng pháp luật: Tạo hành lang pháp lý (Luật DN, Luật Lao động, Luật Thuế...).
4.2. Chiến lược, quy hoạch: Định hướng phát triển vĩ mô.
4.3. Tổ chức thực hiện: Cấp phép, đăng ký kinh doanh, tuyên truyền.
4.4. Tổ chức xây dựng DNNN: Đầu tư vốn trực tiếp lập DN nòng cốt.
4.5. Định hướng, điều chỉnh: Sử dụng các công cụ kinh tế (thuế, lãi suất) để lái doanh nghiệp theo định hướng.
4.6. Hỗ trợ doanh nhân (Rất quan trọng): Tín dụng ưu đãi, bảo hiểm, thông tin thị trường, đào tạo nhân lực, hỗ trợ pháp lý.
4.7. Kiểm tra, giám sát: Kiểm tra tính hợp pháp, an toàn lao động, chống trốn thuế.
4.8. Thu ngân sách: Thuế, phí, lợi nhuận từ vốn nhà nước.

CHƯƠNG 3: QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI KINH TẾ ĐỐI NGOẠI

1. Sự cần thiết khách quan của Kinh tế đối ngoại (KTĐN)

- Sự khác biệt tài nguyên: Không nước nào đủ tất cả tài nguyên -> Cần trao đổi.
- Chênh lệch trình độ KHCN: Nước đi sau cần học hỏi nước đi trước.
- Khác biệt điều kiện tái sản xuất: Nước thừa vốn thiếu lao động và ngược lại -> Cần trao đổi tư bản và lao động.
- Chuyên môn hóa: Tối ưu hóa quy mô sản xuất vượt nhu cầu nội địa -> Cần xuất khẩu.
- Đặc thù Việt Nam: Nhu cầu vốn và công nghệ rất lớn để CNH-HĐH; Cần khai thác lợi thế (vị trí địa lý, nhân công rẻ, tài nguyên).

2. Các hình thức kinh tế đối ngoại chủ yếu

2.1. Xuất nhập khẩu hàng hóa (Ngoại thương)

- Các hình thức:
+ Chính ngạch (doanh nghiệp, có hợp đồng) vs Tiểu ngạch (cư dân biên giới).
+ Mậu dịch (kinh doanh) vs Phi mậu dịch (quà biếu, dùng cá nhân).
+ Qua biên giới vs Xuất nhập khẩu tại chỗ (bán cho người nước ngoài tại nội địa). - Mặt trái cần quản lý: Chèn ép hàng nội, nhập rác thải công nghệ/môi trường, chảy máu tài nguyên.

2.2. Xuất nhập khẩu tư bản (Đầu tư quốc tế)

Đây là phần quan trọng nhất trong KTĐN hiện nay.

Hình thức	Bản chất	Đặc điểm quản lý
Đầu tư gián tiếp (ODA, vay ưu đãi)	Chủ đầu tư không trực tiếp điều hành.	Thường là vốn vay chính phủ, kèm điều kiện chính trị/kinh tế. Dùng xây dựng hạ tầng.
Đầu tư trực tiếp (FDI)	Chủ đầu tư trực tiếp quản lý, kinh doanh để thu lãi.	Gồm: - Độc lập: 100% vốn nước ngoài, Khu chế xuất (An toàn cho nhà đầu tư, dễ quản lý nhưng ít học hỏi được công nghệ). - Hội nhập: Liên doanh, Hợp tác kinh doanh (Dễ học hỏi công nghệ, quản lý nhưng phức tạp trong điều hành).

2.3. Xuất nhập khẩu trí tuệ

- XNK Trí thức (Con người): Chuyên gia, giảng viên.
- XNK Tri thức (Sản phẩm): Sách, tài liệu, bằng sáng chế.
- XNK Công trình công nghiệp: Mua bán nhà máy/công nghệ.

Lưu ý phân biệt các loại hợp đồng dự án (Dễ nhầm lẫn):

Loại hình	Quy trình	Đặc điểm
BT (Xây dựng - Chuyển giao)	Xây xong -> Bán/Chuyển giao ngay cho Nhà nước.	Mua đứt bán đoạn.
BOT (Xây dựng - Kinh doanh - Chuyển giao)	Xây xong -> Nhà đầu tư kinh doanh thu phí (để hồi vốn + lãi) -> Chuyển giao lại cho Nhà nước.	Phổ biến trong cầu đường. Gián đoạn quyền sở hữu của Nhà nước một thời gian.
BTO (Xây dựng - Chuyển giao - Kinh doanh)	Xây xong -> Chuyển giao ngay cho Nhà nước -> Nhà đầu tư được quyền kinh doanh khai thác.	Nhà nước sở hữu ngay, nhưng nhượng quyền khai thác. Thường kèm tư vấn hậu mãi.

2.4. Xuất nhập khẩu dịch vụ

Thu ngoại tệ thông qua: Du lịch quốc tế, Vận tải biển/hàng không, Xuất khẩu lao động, Bảo hiểm, Viễn thông.

3. Quản lý Nhà nước về KTĐN

Chức năng đặc thù:

- Bảo vệ độc lập, chủ quyền, an ninh quốc gia (không để kinh tế bị lợi dụng).
- Định hướng để tối ưu hóa lợi ích quốc gia (tránh thành bãi rác công nghệ).
- Tạo môi trường: Ổn định chính trị, ngoại giao (tạo quan hệ để dân làm ăn), pháp lý quốc tế (đồng bộ luật trong nước và quốc tế).
- Xây dựng kết cấu hạ tầng ("dọn tổ đón đại bàng").