Kiến thức chương 3 - Quản lý nhà nước về kinh tế – NEU

I. CÔNG CỤ QUẢN LÝ CỦA NHÀ NƯỚC VỀ KINH TẾ

1. Khái niệm về công cụ quản lý của Nhà nước về kinh tế

Công cụ quản lý của Nhà nước về kinh tế là tổng thể những phương tiện hữu hình và vô hình mà Nhà nước sử dụng để tác động lên mọi chủ thể kinh tế trong xã hội nhằm thực hiện mục tiêu quản lý kinh tế quốc dân.

Các đặc điểm chủ yếu của công cụ quản lý bao gồm:

- Tính chủ thể: Được sử dụng bởi các cơ quan quản lý nhà nước về kinh tế chuyên trách.
- Tính mục đích: Hướng tới thực hiện các mục tiêu kinh tế vĩ mô thay vì mục tiêu riêng lẻ của từng ngành hay doanh nghiệp.
- Tính hệ thống: Bao gồm nhiều chủng loại phối hợp với nhau như công cụ hữu hình/vô hình, trực tiếp/gián tiếp.

2. Pháp luật

2.1. Khái niệm về pháp luật

Pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự có tính chất bắt buộc chung, do Nhà nước ban hành và bảo đảm thực hiện để điều chỉnh các quan hệ xã hội theo định hướng nhất định.

2.1.1. Các loại văn bản pháp luật

Trong quản lý kinh tế, có hai loại văn bản chính:

- Văn bản quy phạm pháp luật: Chứa đựng các quy tắc xử sự chung, áp dụng nhiều lần (Hiến pháp, Luật, Pháp lệnh, Nghị quyết...).
- Văn bản áp dụng quy phạm pháp luật: Có tính chất cá biệt, áp dụng một lần cho đối tượng cụ thể (Quyết định bổ nhiệm, khen thưởng, kỷ luật...).

2.2. Vai trò của pháp luật trong quản lý nhà nước về kinh tế

a. Tạo tiền đề pháp lý vững chắc để điều chỉnh các quan hệ kinh tế và duy trì sự ổn định vĩ mô.
b. Tạo cơ chế pháp lý hữu hiệu bảo đảm sự bình đẳng về quyền lợi và nghĩa vụ giữa các chủ thể kinh tế.
c. Tạo cơ sở pháp lý để kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế với phát triển xã hội và bảo vệ môi trường.

2.3. Đổi mới hệ thống pháp luật trong quản lý nhà nước về kinh tế

a. Nghiên cứu ban hành các đạo luật tạo môi trường pháp lý ổn định cho kinh tế thị trường.
b. Quán triệt nguyên tắc bình đẳng, xóa bỏ tư tưởng cục bộ, ưu ái đặc quyền trong xây dựng và thực thi luật.

3. Kế hoạch

3.1. Khái niệm về kế hoạch

Kế hoạch là phương án hành động trong tương lai, bao gồm cả quá trình xây dựng, chấp hành và giám sát thực hiện phương án đó.

3.1.1. Hệ thống nội dung kế hoạch vĩ mô

- Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội: Đường lối tổng quát cho thời gian dài (thường là 10 năm).
- Quy hoạch phát triển: Cụ thể hóa chiến lược theo không gian và thời gian.
- Kế hoạch trung hạn (3-5 năm): Cụ thể hóa mục tiêu và giải pháp của chiến lược.
- Kế hoạch hàng năm: Cụ thể hóa kế hoạch trung hạn dựa trên tình hình thực tế.
- Chương trình và Dự án: Tập hợp nguồn lực để thực hiện các mục tiêu cụ thể.
- Ngân sách: Bảng phân bổ nguồn lực tài chính bằng con số.

3.2. Vai trò của quản lý kế hoạch vĩ mô

a. Là căn cứ cơ bản nhất để thực hiện quản lý kinh tế quốc dân.
b. Là khâu quan trọng, bộ phận cấu thành hữu cơ của quá trình quản lý (Kế hoạch - Tổ chức - Điều hành).
c. Là công cụ để Nhà nước điều tiết, định hướng các hoạt động kinh tế vi mô khớp với mục tiêu vĩ mô.

3.3. Đổi mới công tác kế hoạch hoá vĩ mô

a. Kết hợp chặt chẽ giữa kế hoạch và thị trường (thị trường là căn cứ của kế hoạch).
b. Chuyển từ kế hoạch pháp lệnh, trực tiếp sang kế hoạch định hướng, gián tiếp.
c. Nâng cao chất lượng lập kế hoạch và tăng cường năng lực dự báo thị trường.

4. Chính sách

4.1. Khái niệm về chính sách

Chính sách là tập hợp các giải pháp nhằm thực hiện các mục tiêu bộ phận trong quá trình đạt tới mục tiêu chung của đất nước. Một chính sách luôn gồm: Mục tiêu và Giải pháp.

4.1.1. Phân loại chính sách

- Nhóm chính sách kinh tế: Tài chính, tiền tệ, giá cả, kinh tế đối ngoại...
- Nhóm chính sách xã hội: Dân số, giáo dục, y tế, môi trường, xóa đói giảm nghèo...

4.2. Vai trò của chính sách

- Là công cụ năng động, nhạy bén nhất để giải quyết các vấn đề bức xúc của xã hội.
- Tạo kích thích để biến chiến lược của Đảng thành hiện thực.
- Khơi dậy tiềm năng, nguồn lực của các tầng lớp dân cư.

4.3. Hoàn thiện hệ thống các chính sách quản lý

a. Phát triển theo con đường XHCN vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh.
b. Xác định mục tiêu và động lực chính là vì con người, do con người.
c. Tăng trưởng kinh tế phải gắn liền với công bằng và tiến bộ xã hội.

5. Tài sản quốc gia

5.1. Khái niệm về tài sản quốc gia

Bao gồm nguồn vốn và các phương tiện vật chất - kỹ thuật mà Nhà nước sử dụng để quản lý kinh tế. Các thành phần chính bao gồm:

- Công sở, Ngân sách nhà nước, Công khố (kho bạc).
- Tài nguyên thiên nhiên (đất, nước, khoáng sản...).
- Kết cấu hạ tầng (giao thông, điện, nước, viễn thông...).
- Doanh nghiệp nhà nước và Hệ thống thông tin nhà nước.

5.2. Vai trò của tài sản quốc gia

- Là cơ sở vật chất để kinh tế Nhà nước giữ vai trò chủ đạo.
- Là công cụ can thiệp trực tiếp để xử lý các rủi ro, mất cân đối của thị trường.
- Là "bộ khung" vật chất quyết định năng suất và hiệu quả của toàn xã hội.

5.3. Tăng cường quản lý tài sản quốc gia

- Ngân sách: Tăng thu, giảm chi, phấn đấu có số dư.
- Tài nguyên: Kiểm soát chặt chẽ, sử dụng phải trả tiền và đi đôi với bảo vệ.
- Doanh nghiệp nhà nước: Cổ phần hóa các đơn vị quy mô vừa, giữ lại các ngành then chốt, giải thể đơn vị thua lỗ.

6. Vận dụng các công cụ quản lý nhà nước về kinh tế

Cần lựa chọn công cụ dựa trên tiêu chuẩn hiệu suất (chi phí thấp nhất để đạt mục tiêu). Quá trình vận dụng cần phân tích hiện trạng, mục tiêu và phản ứng của đối tượng quản lý.

---

II. PHƯƠNG PHÁP QUẢN LÝ CỦA NHÀ NƯỚC VỀ KINH TẾ

1. Khái niệm về phương pháp quản lý

Là tổng thể những cách thức tác động có chủ đích của Nhà nước lên nền kinh tế. Nếu nguyên tắc quản lý là cố định thì phương pháp quản lý rất linh hoạt và có thể lựa chọn.

2. Phương pháp hành chính

Là cách tác động trực tiếp bằng các quyết định bắt buộc, đòi hỏi sự phục tùng của đối tượng quản lý.

- Đặc điểm: Tính bắt buộc, tính quyền lực, tính dứt khoát.
- Vai trò: Xác lập kỷ cương, giải quyết vấn đề nhanh chóng, kết nối các phương pháp khác.
- Lưu ý: Tránh lạm dụng dẫn đến bệnh quan liêu, duy ý chí. Quyết định hành chính phải dựa trên căn cứ khoa học và thông tin đầy đủ.

3. Phương pháp kinh tế

Là cách tác động gián tiếp thông qua lợi ích kinh tế (đòn bẩy, định mức, thuế, lãi suất) để đối tượng tự giác thực hiện nhiệm vụ.

- Đặc điểm: Tác động bằng lợi ích thay vì cưỡng bức, tạo động lực sáng tạo cao.
- Thực chất: Kết hợp hài hòa lợi ích cá nhân, doanh nghiệp và Nhà nước.
- Hướng tác động: Sử dụng các chính sách ưu đãi, các định mức kinh tế để điều chỉnh hành vi thị trường.

4. Phương pháp giáo dục

Là cách tác động vào nhận thức và tình cảm để nâng cao tính tự giác của con người.

- Đặc điểm: Tính thuyết phục, giúp phân biệt đúng - sai, lợi - hại.
- Nội dung: Giáo dục chủ trương, ý thức lao động, xóa bỏ tâm lý sản xuất nhỏ, xây dựng tác phong công nghiệp.
- Hình thức: Thông tin đại chúng, đoàn thể, hội thi, gương điển hình.

5. Vận dụng tổng hợp các phương pháp quản lý

Trong thực tế, không sử dụng đơn lẻ một phương pháp mà phải phối hợp vì:

- Các quy luật khách quan luôn tác động theo hệ thống.
- Đối tượng quản lý (con người) có động cơ phức tạp, đa dạng.
- Mỗi phương pháp đều có ưu và nhược điểm riêng cần bổ trợ cho nhau.

---

BẢNG SO SÁNH VÀ TỔNG HỢP NÂNG CAO

Bảng 1: So sánh Văn bản Quy phạm pháp luật và Văn bản Áp dụng pháp luật

Tiêu chí	Văn bản quy phạm pháp luật	Văn bản áp dụng quy phạm pháp luật
Tính chất	Chứa quy tắc xử sự chung (phổ biến)	Tính chất cá biệt (cụ thể)
Phạm vi áp dụng	Nhiều lần, trong phạm vi rộng	Một lần, cho đối tượng cụ thể
Ví dụ	Luật Doanh nghiệp, Luật Thuế	Quyết định xử phạt, Quyết định nâng lương

Bảng 2: So sánh Phương pháp Hành chính và Phương pháp Kinh tế

Tiêu chí	Phương pháp Hành chính	Phương pháp Kinh tế
Cách thức tác động	Trực tiếp, cưỡng bức	Gián tiếp, hướng dẫn
Cơ chế tác động	Dựa trên quyền lực nhà nước	Dựa trên lợi ích kinh tế
Ưu điểm	Nhanh chóng, xác lập kỷ cương	Phát huy sáng tạo, tự giác, hiệu quả cao
Nhược điểm	Dễ quan liêu, triệt tiêu sáng tạo	Khó kiểm soát nếu đòn bẩy không chuẩn

Lưu ý quan trọng cho sinh viên:

- Sai lầm thường gặp: Coi phương pháp hành chính là xấu. Thực tế, không có phương pháp hành chính thì Nhà nước không thể quản lý kinh tế hiệu quả; nó chỉ xấu khi bị "lạm dụng" thành quan liêu.
- Nhầm lẫn về Kế hoạch: Trong kinh tế thị trường, kế hoạch không mất đi mà chuyển từ "Pháp lệnh" (bắt buộc chỉ tiêu) sang "Định hướng" (khung dự báo và mục tiêu).
- Phân biệt Công cụ và Phương pháp: Công cụ là "Cái gì" (phương tiện), còn Phương pháp là "Cách nào" (cách thức sử dụng phương tiện đó).