Trắc nghiệm C4 - Kinh tế phát triển - Đại học Thái Nguyên

4.1. Khái niệm và đo lường sự nghèo đói và bất bình đẳng

4.1.1. Khái niệm

1. Nghèo khổ về thu nhập:
+ Định nghĩa cốt lõi (Hội nghị ESCAP 9/1993): Nghèo là tình trạng một bộ phận dân cư không được hưởng và thỏa mãn các nhu cầu cơ bản của con người. Những nhu cầu này được xã hội thừa nhận tùy theo trình độ phát triển kinh tế - xã hội và phong tục tập quán của từng địa phương.
+ Bản chất đa chiều: Nghèo không chỉ là thiếu tiền mà là sự thiếu thốn trên nhiều phương diện:
- Thu nhập hạn chế hoặc thiếu cơ hội tạo ra thu nhập.
- Thiếu tài sản để phòng thân những lúc khó khăn.
- Dễ bị tổn thương trước các đột biến (thiên tai, bệnh tật).
- Ít được tham gia vào quá trình ra quyết định (tiếng nói yếu ớt).

2. Nghèo khổ của con người (Nghèo khổ tổng hợp - HPI):
+ Nguồn gốc: Khái niệm này xuất hiện trong "Báo cáo phát triển con người" năm 1997 của LHQ.
+ Định nghĩa: Là sự thiệt thòi (khốn cùng) xét trên 3 khía cạnh cơ bản nhất của cuộc sống:
1. Cuộc sống: Thiệt thòi về sự sống lâu dài và khỏe mạnh (đo bằng tỷ lệ người không thọ quá 40 tuổi).
2. Tri thức: Thiệt thòi về giáo dục (đo bằng tỷ lệ người mù chữ).
3. Mức sống (Đảm bảo kinh tế): Thiệt thòi về điều kiện sống (đo bằng tỷ lệ không tiếp cận y tế, nước sạch và tỷ lệ trẻ em suy dinh dưỡng).
+ Ý nghĩa của HPI: Giá trị HPI cho biết sự nghèo khổ ảnh hưởng đến bao nhiêu phần trăm dân số của nước đó.

💡 Ví dụ thực tế (Phân biệt HDI và HPI):
Trung Quốc và Gioóc-đa-ni (1999) có chỉ số phát triển con người (HDI) gần như nhau (~0.71). Tuy nhiên, chỉ số nghèo khổ (HPI) của Trung Quốc là 15.1%, trong khi Gioóc-đa-ni chỉ là 8.5%.
=> Kết luận: Các nước có cùng trình độ phát triển (HDI) có thể có mức độ nghèo khổ (HPI) rất khác nhau do cách phân phối thành quả phát triển.

4.1.2. Chỉ tiêu và chuẩn mực đo lường sự nghèo đói và bất bình đẳng

4.1.2.1. Đo lường sự nghèo khổ

a. Các chuẩn mực đánh giá trên thế giới:
Ngoài các chỉ tiêu cơ bản như thu nhập quốc dân, thế giới sử dụng các chỉ số tổng hợp:
+ PQLI (Chỉ tiêu chất lượng cuộc sống): Gồm 3 nhân tố là Tuổi thọ, Tỷ lệ tử vong trẻ sơ sinh, Tỷ lệ mù chữ.
+ HDI (Chỉ số phát triển con người): Đây là chỉ tiêu quan trọng nhất do UNDP đưa ra, đo lường thành tựu trung bình trên 3 phương diện:

🔢 CÔNG THỨC VÀ CÁCH TÍNH HDI CHI TIẾT:
Để tính HDI, ta cần xác định các chỉ số thành phần ($I_{thành phần}$) dựa trên giá trị thực tế ($X_i$), giá trị tối đa ($X_{max}$) và tối thiểu ($X_{min}$) theo quy ước quốc tế.

Công thức tổng quát cho các chỉ số thành phần:
$Index = \frac{\text{Giá trị thực tế} - \text{Giá trị tối thiểu}}{\text{Giá trị tối đa} - \text{Giá trị tối thiểu}}$ 

1. Chỉ số tuổi thọ ($I_A$): (Max: 85 tuổi, Min: 25 tuổi)
$I_A = \frac{A_i - 25}{85 - 25}$

2. Chỉ số tri thức ($I_E$):
Được tổng hợp từ 2 chỉ số phụ:
- $E_1$: Tỷ lệ người lớn biết chữ (trọng số $2/3$).
- $E_2$: Tỷ lệ đi học chung các cấp (trọng số $1/3$).
$I_E = \frac{2E_1 + E_2}{3}$

3. Chỉ số thu nhập ($I_W$): (Dùng GDP thực tế bình quân đầu người theo PPP - USD)
Sử dụng hàm Logarit cơ số 10 để điều chỉnh mức chênh lệch thu nhập (Max: 40.000, Min: 100).
$I_W = \frac{\log(y_i) - \log(100)}{\log(40.000) - \log(100)}$

4. Chỉ số HDI tổng hợp: Là trung bình cộng của 3 chỉ số trên.
$HDI = \frac{I_A + I_E + I_W}{3}$

b. Phương pháp đánh giá mới của WB (Ngân hàng Thế giới):
Ngoài thu nhập, WB còn xếp hạng giàu nghèo dựa trên Tài sản bền vững, bao gồm:
- Nguồn lực thiên nhiên (đất đai, khoáng sản, rừng...).
- Vốn nhân lực (giáo dục).
- Tài sản xã hội (sự linh hoạt, bền vững).
=> Theo phương pháp này, nước giàu nhất là Úc (giàu tài nguyên, dân ít, trình độ cao), nước nghèo nhất là Ethiopia.

c. Chuẩn nghèo ở Việt Nam:
- Được đo bằng thu nhập nhân khẩu (theo tháng hoặc năm), quy đổi ra giá trị hoặc hiện vật.
- Chuẩn nghèo của VN thay đổi qua các giai đoạn (tăng dần) nhưng nhìn chung vẫn thấp hơn nhiều so với chuẩn quốc tế.
- Ví dụ biến động: 1993 (51k-70k đồng/tháng) -> 2016-2020 (700k-900k đồng/tháng).

4.1.2.2. Đo lường sự bất bình đẳng trong phân phối thu nhập

1. Đường cong Lorenz:
+ Cấu tạo:
- Trục hoành: % cộng dồn dân số (xếp từ nghèo nhất đến giàu nhất).
- Trục tung: % cộng dồn thu nhập tương ứng.
- Đường chéo $45^\circ$: Đường bình đẳng tuyệt đối (VD: 20% dân số nhận đúng 20% thu nhập).
+ Ý nghĩa: Đường Lorenz thực tế luôn nằm dưới đường $45^\circ$. Khoảng cách giữa đường Lorenz và đường $45^\circ$ (còn gọi là "bụng" của đường cong) càng lớn thì mức độ bất bình đẳng càng cao.

2. Hệ số GINI (G):
+ Là con số cụ thể hóa mức độ cong của đường Lorenz để so sánh chính xác hơn.
+ Cách tính hình học: Gọi A là diện tích giới hạn bởi đường $45^\circ$ và đường Lorenz; B là diện tích phần còn lại bên dưới đường Lorenz.
$G = \frac{\text{Diện tích A}}{\text{Diện tích (A + B)}}$
+ Giá trị thực tế:
- $0 < G < 1$.
- Các nước thu nhập thấp thường có G cao (0.3 - 0.5) do bất bình đẳng nhiều.
- Các nước thu nhập cao thường có G thấp hơn (0.2 - 0.4) nhờ phúc lợi xã hội tốt.

4.2. Nguyên nhân của sự nghèo đói và bất bình đẳng

Giáo trình phân tích nguyên nhân dựa trên 2 nhóm đối tượng chính với những đặc thù riêng biệt:

1. Người nghèo nông thôn (Chiếm đại đa số):

• Sự biệt lập (Isolation): 
  - Địa lý: Sống xa đường giao thông, đi lại khó khăn mùa mưa -> tăng chi phí sản xuất, giảm khả năng tiếp cận y tế/giáo dục. 
  - Thông tin: Thiếu thông tin về kỹ thuật (VAC), giá cả thị trường, kiến thức xã hội do không có phương tiện truyền thông.
• Rủi ro (Risk): 
  - Phụ thuộc thiên nhiên (thiên tai, mất mùa). 
  - Rủi ro sinh học (dịch bệnh gia súc). 
  - Các biến cố xã hội (ma chay, cưới hỏi) gây nợ nần.
• Thiếu nguồn lực sản xuất: 
  - Đất đai: Thiếu đất do dân đông, đất xấu hoặc đã phải bán đất để trả nợ. 
  - Lao động: Đông về số lượng nhưng yếu về chất lượng (sức khỏe kém, trình độ thấp), hộ nghèo thường thiếu lao động nam giới khỏe mạnh. 
  - Vốn: Không tiếp cận được ngân hàng, phải vay nặng lãi.

2. Người nghèo đô thị:

• Sự biệt lập: 
  - Sống trong khu ổ chuột ("nhà lợp lá"), không có điện, nước sạch, cống rãnh. 
  - Con cái thất học do không có tiền đóng học phí -> phải lao động sớm. 
  - Không có hộ khẩu -> khó xin việc chính thức.
• Rủi ro đặc thù: 
  - Mất nhà cửa do quy hoạch/giải tỏa. 
  - Bệnh tật do ô nhiễm môi trường sống. 
  - Tệ nạn xã hội: Dễ nhiễm HIV/AIDS, bạo lực đường phố, bị trấn lột ("luật hè phố").
• Vòng luẩn quẩn của vốn và nợ: 
  - Vay nặng lãi để buôn bán nhỏ -> Lợi nhuận thấp không đủ trả lãi -> Nợ chồng chất -> Sa vào cờ bạc/lô đề với hy vọng đổi đời nhưng lại mất tất cả.

4.3. Các lý thuyết về sự nghèo đói và bất bình đẳng

Đây là phần trọng tâm giải thích mối quan hệ giữa Tăng trưởng kinh tế và Bất bình đẳng (BBĐ).

1. Mô hình chữ U ngược (Simon Kuznets - 1955)

- Giả thuyết: Trong quá trình phát triển kinh tế, mức độ bất bình đẳng sẽ thay đổi theo hình chữ U ngược:
+ Giai đoạn đầu (Nước nghèo -> Thu nhập trung bình): Bất bình đẳng TĂNG.
+ Giai đoạn sau (Thu nhập trung bình -> Cao): Bất bình đẳng GIẢM (do phúc lợi lan tỏa).
- Chứng minh thực nghiệm: Kuznets so sánh số liệu giữa nhóm nước đang phát triển (Ấn Độ, Sri Lanka - BBĐ cao) và nhóm nước phát triển (Mỹ, Anh - BBĐ thấp hơn).
- Hạn chế: Mô hình chỉ nêu ra hiện tượng chứ chưa giải thích rõ nguyên nhân sâu xa và cơ chế biến đổi.

2. Mô hình "Tăng trưởng trước, bình đẳng sau" (A. Lewis)

- Cơ chế: Dựa trên mô hình 2 khu vực (Nông nghiệp lạc hậu & Công nghiệp hiện đại).
- Lập luận chính:
+ Giai đoạn đầu, giới chủ (nhà tư bản) có thu nhập tăng nhanh nhờ lợi nhuận, trong khi lương công nhân không đổi (do thừa lao động từ nông thôn). -> BBĐ tăng.
+ Lewis cho rằng BBĐ là CẦN THIẾT cho tăng trưởng. Tại sao? Vì người giàu (giới chủ) có tỷ lệ tiết kiệm cao. Họ tiết kiệm để tái đầu tư mở rộng sản xuất. Nếu chia đều thu nhập cho người nghèo, họ sẽ tiêu dùng hết chứ không tiết kiệm -> Không có vốn đầu tư -> Kinh tế không lớn được.
+ Giai đoạn sau: Khi lao động dư thừa đã được hút hết -> Lao động trở nên khan hiếm -> Tiền lương tăng -> BBĐ giảm.

3. Mô hình "Tăng trưởng đi đôi với bình đẳng" (Harry Oshima)

- Bối cảnh: Nghiên cứu các nước Châu Á (nền văn minh lúa nước, mang tính thời vụ).
- Quan điểm: Có thể giảm BBĐ ngay từ đầu, không cần đợi giàu mới giảm.
- Cách làm: Bắt đầu từ khu vực Nông nghiệp.
+ Nhà nước hỗ trợ nông dân (giống, vốn, kỹ thuật) + Cải cách ruộng đất -> Tăng thu nhập cho nông thôn.
+ Phát triển các ngành nghề phụ trong lúc nông nhàn.
+ Sau đó mới chuyển sang phát triển công nghiệp từ quy mô nhỏ lên lớn.
=> Kết quả: Người nghèo có thu nhập -> Có tiền tiết kiệm -> Có vốn đầu tư cho giáo dục con cái -> Tạo đà tăng trưởng bền vững.

4. Mô hình "Phân phối lại cùng với tăng trưởng" (WB)

- Cách tiếp cận: Không chỉ chờ đợi vào thị trường, Nhà nước cần can thiệp.
- Nguyên nhân gốc rễ của BBĐ: Do phân phối tài sản ban đầu không đều. (Ví dụ: 20% người giàu nắm giữ 70% đất đai và vốn).
- Giải pháp: Cần phân phối lại TÀI SẢN (đặc biệt là đất đai và cơ hội giáo dục) để người nghèo có "cần câu". Chỉ khi có tư liệu sản xuất và trình độ, họ mới hưởng lợi được từ quá trình tăng trưởng kinh tế.

4.4. Làm thế nào để xóa bỏ nghèo đói

4.4.1. Xóa bỏ nghèo đói và bất bình đẳng trên toàn cầu

Hội nghị Copenhagen đã đưa ra 6 hành động cấp bách:
1. Trao quyền: Giúp người nghèo tiếp cận tín dụng, bảo đảm quyền sở hữu đất đai, xây dựng mạng lưới an sinh xã hội.
2. Bình đẳng giới: Phụ nữ phải được đi học, có việc làm và chấm dứt bạo lực.
3. Tăng trưởng kinh tế: Các nước nghèo cần tăng trưởng ít nhất 3%/năm, nhưng phải là tăng trưởng tạo việc làm (tránh tăng trưởng nhưng không tuyển thêm người).
4. Cải thiện quản lý toàn cầu: Các nước giàu cần mở cửa thị trường cho hàng nông sản, dệt may của nước nghèo.
5. Nhà nước năng động: Chính phủ phải minh bạch, chống tham nhũng, cho phép người dân tham gia đóng góp ý kiến.
6. Hành động đặc biệt: Giảm nợ, tái thiết cho các nước có chiến tranh hoặc vùng đặc biệt khó khăn (như Châu Phi hạ Sahara).

4.4.2. Chiến lược của Việt Nam

Việt Nam áp dụng chiến lược tổng hợp gồm 4 trụ cột:
1. Tăng trưởng đi đôi với công bằng: Cải cách doanh nghiệp nhà nước, hoàn thiện pháp luật, giữ ổn định vĩ mô.
2. Giảm khoảng cách vùng miền: Dùng chính sách thuế ưu đãi để hút vốn FDI, ODA về vùng sâu vùng xa.
3. Phát triển nông thôn (Trọng tâm):
- Thực hiện Luật Đất đai (trao quyền sử dụng lâu dài).
- Khuyến nông, phát triển tài chính nông thôn (cho vay vốn).
- Xây dựng cơ sở hạ tầng (điện, đường, trường, trạm).
4. Phát triển dịch vụ xã hội cơ bản: Giáo dục, Y tế, KHHGĐ, Nước sạch, Vệ sinh môi trường.