Kiến thức chương 5 - Xã hội học đại cương - Trường ĐHKHXH&NV

1. Cấu trúc xã hội

1.1. Định nghĩa

Cấu trúc xã hội (hay cơ cấu xã hội) được hiểu là một tập hợp các yếu tố xã hội có mối quan hệ khăng khít, tác động qua lại lẫn nhau. Sự biến đổi của một yếu tố hoặc một mối quan hệ nào đó sẽ kéo theo sự biến đổi của toàn bộ hệ thống các yếu tố và quan hệ khác.

Khái niệm này có sự tiến hóa về mặt thuật ngữ qua các thời kỳ: - Thế kỷ XVII: Xuất phát từ khoa học tự nhiên với ý nghĩa là "tổ chức". - Thế kỷ XIX: Các nhà kinh điển bắt đầu áp dụng vào xã hội học. Auguste Comte coi cấu trúc là một tổng thể để hiểu mọi sự kiện xã hội. Karl Marx đi sâu vào phân biệt giữa cơ sở hạ tầng (kinh tế) và kiến trúc thượng tầng (luật pháp, chính trị). - Xã hội học hiện đại: Coi đây là "nguyên tắc định biên", tức là các nguyên tắc ổn định tương đối để nghiên cứu xã hội thông qua các hệ thống quan hệ phối hợp.

1.2. Một số quan điểm cấu trúc – chức năng

Lý thuyết cấu trúc – chức năng của Talcott Parsons (phổ biến từ những năm 1950) là một trụ cột quan trọng. Ông đề xuất phân tích hệ thống xã hội qua hai giai đoạn chính:

1.2.1. Giai đoạn 1: Tìm kiếm những thành tố tương đối ổn định trong hệ thống (các yếu tố bất biến - constants). Đây là giai đoạn nghiên cứu tĩnh học xã hội.
1.2.2. Giai đoạn 2: Làm sáng tỏ cơ chế "phản ứng" của hệ thống trước môi trường. Nhà xã hội học giải thích quá trình vận hành và ý nghĩa chức năng để duy trì hệ thống. Đây là giai đoạn nghiên cứu động học xã hội.

Bảng 1: Phân tích 4 nguyên tắc và Mô hình AGIL của Talcott Parsons

Nguyên tắc	Nội dung chi tiết	Ví dụ minh họa
Nguyên tắc 1: Tổng thể	Hệ thống xã hội là tập hợp có cấu trúc chặt chẽ, phải tìm hiểu trong tính tổng thể.	Không thể hiểu giáo dục nếu tách rời nó khỏi kinh tế và gia đình.
Nguyên tắc 2: Tĩnh & Động	Tuân thủ thứ tự: Mô tả thành tố ổn định (tĩnh) trước, sau đó nghiên cứu mô hình chuẩn mực hành động (động).	Nghiên cứu bộ khung bộ máy nhà nước trước, sau đó mới nghiên cứu cách các quan chức tương tác và ra quyết định.
Nguyên tắc 3: Mô hình AGIL	Mọi hệ thống muốn vận hành tốt phải thực hiện 4 chức năng: Thích ứng (A), Thực hiện mục tiêu (G), Hội nhập (I), Duy trì mô hình văn hóa (L).	Một doanh nghiệp phải thích nghi thị trường (A), có doanh thu (G), gắn kết nhân viên (I) và giữ văn hóa công ty (L).
Nguyên tắc 4: Kiểm soát cấp bậc	Các chức năng sắp xếp theo thứ bậc. Hệ thống lớn được cấu thành từ các tiểu hệ thống.	Mô hình bổ nhiệm cán bộ hiện đại vẫn có thể bị ảnh hưởng bởi tư tưởng phong kiến cũ (duy trì văn hóa quá khứ).

1.3. Một số đặc trưng của cấu trúc xã hội

a. Ảnh hưởng đến hành vi: Cấu trúc quy định khuôn mẫu thời gian và mục tiêu của cá nhân. Ví dụ: Cơ quan quy định giờ làm việc, gia đình định hình mục tiêu đạt thành tích tốt.
b. Tính ổn định cao: Dù thành viên thay đổi (học sinh cũ ra trường, học sinh mới vào), nhưng bản chất và quy tắc của "trường học" vẫn giữ nguyên.
c. Hiệu suất vận hành: Nhờ cấu trúc, các thành viên biết rõ vai trò, vị thế để tương tác, giúp xã hội duy trì ổn định và đạt mức hiệu suất nhất định.

Lưu ý tại Việt Nam: Theo Nguyễn Đình Tấn, cấu trúc xã hội là bộ khung tạo ra bởi các nhóm, vai trò, vị thế, mạng lưới và thiết chế. Trong đó, cơ cấu giai cấp (nhóm nắm giữ tư liệu sản xuất và nhóm phụ thuộc) là quan trọng nhất vì nó chi phối các nhóm xã hội khác.

---

2. Một số thuật ngữ cốt lõi liên quan đến cấu trúc xã hội

2.1. Vị trí, vị thế, vai trò xã hội

2.1.1. Vị trí xã hội (social position)

Là "tọa độ" hay chỗ đứng của cá nhân trong một tương tác cụ thể. Vị trí chỉ xác lập khi cá nhân tham gia vào quan hệ xã hội. Một người có thể nắm giữ nhiều vị trí cùng lúc (vừa là nhà giáo đối với học sinh, vừa là mẹ đối với con cái).

2.1.2. Vị thế (địa vị) xã hội (social status)

Vị thế là vị trí đã được xã hội đánh giá, xếp loại và gắn liền với các quyền lợi, nghĩa vụ nhất định.

Bảng 2: So sánh Vị thế gán cho, Vị thế đạt được và Vị thế chủ chốt

Loại vị thế	Đặc điểm bản chất	Ví dụ cụ thể
Vị thế gán cho	Gắn với yếu tố tự nhiên, bẩm sinh, có sẵn từ khi sinh ra, khó hoặc không thể thay đổi.	Nam/Nữ, chủng tộc (Kinh/Tày), tuổi tác, dòng họ, nơi sinh.
Vị thế đạt được	Dựa trên sự lựa chọn, nỗ lực, năng lực và kết quả hoạt động sống của cá nhân.	Bác sĩ, kỹ sư, thủ tướng, tội phạm, bạn bè.
Vị thế chủ chốt	Vị thế hạt nhân, có ý nghĩa nhất về mặt xã hội, quyết định cách người khác nhận diện và đối xử với mình.	Một người bị dán nhãn "khuyết tật" hoặc "người nghèo" thường bị vị thế này làm lu mờ các vị thế khác.

Lưu ý quan trọng: Vị thế mang tính tương đối và phụ thuộc vào văn hóa. Ví dụ: Nhà xã hội học ở Mỹ có thứ bậc cao (thứ 20), nhưng ở Việt Nam thì vị thế bác sĩ thường được đánh giá cao hơn nhiều so với các nhà khoa học xã hội.

2.1.3. Vai trò xã hội (social role)

Vai trò là tập hợp các mô hình hành vi văn hóa gắn với vị thế. Nếu vị thế là "cái áo" ta mặc thì vai trò là "cách ta hành động" khi mặc cái áo đó.

a. Cấp độ thiết chế: Hành vi mang tính chuẩn mực phù hợp với tuổi, giới, nghề nghiệp.
b. Cấp độ cá nhân: Cách cá nhân diễn đạt nhân cách và bản sắc riêng qua vai trò.
c. Cấp độ tương tác: Sự kỳ vọng của người khác đối với hành vi của ta.

Bảng 3: Phân tích Xung đột và Căng thẳng vai trò

Khái niệm	Bản chất vấn đề	Chiến lược ứng phó
Xung đột vai trò	Mâu thuẫn giữa các mong đợi từ hai hoặc nhiều vị thế khác nhau.	Định giá vai trò nào quan trọng hơn để ưu tiên hoặc chuyển giao vai trò.
Căng thẳng vai trò	Khó khăn khi thực hiện các yêu cầu khác nhau trong cùng một vai trò duy nhất.	Điều chỉnh kỳ vọng hoặc thương lượng lại trách nhiệm.

2.2. Thiết chế xã hội

2.2.1. Định nghĩa

Thiết chế xã hội là toàn thể các hình thức và cấu trúc xã hội có tổ chức, được kiến tạo bởi các nguyên tắc luật (chính thức) và lệ (phi chính thức) nhằm điều chỉnh hành vi con người để đáp ứng nhu cầu xã hội.

2.2.2. Một số quan niệm về thiết chế xã hội

- Émile Durkheim: Thiết chế là "sự kiện xã hội", tồn tại khách quan, có sức cưỡng chế và chế tài nếu cá nhân vi phạm.
- Berger & Luckman: Đưa ra 3 quá trình kiến tạo: Ngoại hóa (thiết chế tách khỏi người tạo ra nó), Khách quan hóa (tồn tại độc lập), Nội hóa (cá nhân thẩm thấu quy tắc thành hành động tự nhiên).
- Pierre Bourdieu: Thiết chế gắn với habitus (tâm thế hành vi). Thiết chế áp đặt hệ thống nhận thức và hành động ổn định cho thành viên.
- Sự sáng tạo trong thiết chế: Thiết chế "đóng" (như Hợp tác xã thời 1954-1986) triệt tiêu sáng tạo; thiết chế "mở" (sau 1986) cho phép tự quyết nhưng có thể dẫn đến sự "quá mở" gây tiêu cực (như thực phẩm bẩn).

2.2.3. Một số thiết chế xã hội cơ bản

Bảng 4: So sánh chức năng của 5 thiết chế cơ bản

Thiết chế	Chức năngManifest (Bề mặt)	Chức năng Latent (Ngầm ẩn/Tiêu cực)
Gia đình	Tái sản xuất, nuôi dưỡng, xã hội hóa, chỗ dựa tinh thần.	Nơi ẩn chứa xung đột giới, bất bình đẳng (quan niệm gia trưởng).
Giáo dục	Dạy kỹ năng (đọc, viết), chuyển giao di sản văn hóa, điều chỉnh đạo đức.	"Giam chân" trẻ em để cha mẹ đi làm; tái sản xuất sự phân tầng xã hội.
Tôn giáo	Mang lại ý nghĩa cuộc sống, đoàn kết xã hội, kiểm soát đạo đức.	Có thể gây ra sự bảo thủ hoặc mâu thuẫn giữa các nhóm niềm tin khác nhau.
Kinh tế	Sản xuất, phân phối, thiết lập quyền sở hữu, tạo điều kiện giao dịch.	Rủi ro thị trường, sự bóc lột hoặc độc quyền.
Chính trị	Duy trì sự thống nhất qua chuẩn mực pháp luật, bảo vệ hệ thống.	Đấu tranh quyền lực giữa các nhóm lợi ích.

Bảng 5: Phân loại cấu trúc gia đình (Chuyển từ sơ đồ nguồn)

Cấu trúc	Đặc điểm thành phần
Gia đình đơn (Hạt nhân)	Chỉ gồm cha, mẹ và con (hoặc cha/mẹ đơn thân).
Gia đình mở rộng	Có thêm ông bà, cháu chắt hoặc họ hàng bàng hệ cùng sống.
Đa gia đình (Đa hạt nhân)	Nhiều tiểu gia đình (con cháu đã kết hôn) cùng chung sống với cha mẹ.
Không cấu trúc	Các hộ gia đình độc thân (ví dụ: người độc thân sống một mình).

2.3. Nhóm xã hội

Nhóm xã hội là tập hợp người có đặc điểm chung (sở thích, quan điểm). Các hướng nghiên cứu chính:

- Trào lưu tương tác (Bales): Phân tích quá trình thảo luận và vai trò trưởng nhóm/thành viên.
- So sánh xã hội (Festinger): Cá nhân so sánh để tìm điểm giống và khác với người khác, tạo cảm giác thuộc về nhóm.
- Sắp xếp/Nhận biết (Tajfel): Bản sắc cá nhân gắn với "cảm giác thuộc về" nhóm thuộc tính.
- Ảnh hưởng xã hội (Lewin): Nhóm là một "trường năng động". Thay đổi thói quen của nhóm dễ hơn thay đổi thói quen cá nhân riêng lẻ.

2.4. Mạng lưới xã hội

Mạng lưới xã hội là hệ thống liên kết giữa các tác nhân (nút) qua các con đường liên hệ (cầu nối).

- Sức mạnh của mối liên kết yếu (Granovetter): Các mối quan hệ lỏng lẻo (ít thân thiết) lại giúp trao đổi thông tin mới và hội nhập xã hội tốt hơn mối liên kết mạnh (khép kín).
- Vốn xã hội: Giá trị mà cá nhân thu nhận được từ mạng lưới để thực hiện mục tiêu.
- Mạng lưới ảo (Facebook, Twitter): Có thể thúc đẩy các phong trào chính trị thực (ví dụ: Cách mạng Tunisia 2010-2011).

2.5. Tổ chức xã hội

2.5.1. Định nghĩa

Tổ chức là một hình thái xã hội đảm bảo sự hợp tác giữa các cá nhân để thực hiện công trình chung thông qua quy tắc hành động và sự lãnh đạo.

Bảng 6: So sánh Tổ chức và Thiết chế (Phân tích nâng cao)

Tiêu chí	Tổ chức (Organization)	Thiết chế (Institution)
Trọng tâm	Thiên về Hành động và vận hành thực tế.	Thiên về Cấu trúc, chuẩn mực và hệ quy chiếu.
Tính chất	Mang đến sự biến đổi, thích nghi.	Mang đến sự ổn định, duy trì.
Lý thuyết áp dụng	Hành động xã hội và tương tác.	Cấu trúc và chức năng.
Ví dụ	Câu lạc bộ bóng đá đang tập luyện (hành động).	Luật lệ và quy định của FIFA (thiết chế).

2.5.2. Các đặc điểm chung của tổ chức

- Mục đích: Tổ chức thường đa mục đích. March & Simon cho rằng chỉ cá nhân có mục đích, tổ chức chỉ tạo ra "hiệu ứng tập thể".
- Điều phối (Mintzberg): Gồm 5 phương thức: chỉ huy trực tiếp, chuẩn hóa quy trình, chuẩn hóa mục tiêu, chuẩn hóa kỹ năng và truyền thông đầy đủ.
- Hình ảnh tổ chức (Morgan): Cá nhân hành động dựa trên 8 ẩn dụ về tổ chức (cỗ máy, cơ quan, bộ não, văn hóa, nơi đấu tranh quyền lực, nơi tù hãm tinh thần, nơi biến đổi, công cụ thống trị).

2.6. Cộng đồng

Cộng đồng là tập hợp xã hội chia sẻ giá trị chung, liên kết thuộc tính mạnh mẽ và có cảm giác thuộc về một thực thể lớn hơn.

- Loại 1: Có tính địa vực (làng, xã, phường).
- Loại 2: Không tính địa vực (cộng đồng người khuyết tật, cộng đồng mạng).

Bảng 7: Sự đối lập Cộng đồng và Xã hội (F. Tönnies, Durkheim, Marx)

Khái niệm	Cộng đồng (Gemeinschaft)	Xã hội (Gesellschaft)
Đoàn kết (Durkheim)	Đoàn kết máy móc (giống nhau về niềm tin).	Đoàn kết hữu cơ (phụ thuộc do phân công lao động).
Bản chất liên kết	Tự nhiên, xúc cảm, máu mủ, "lá lành đùm lá rách".	Duy lý, toan tính, hợp đồng, ích kỷ.
Môi trường	Nông thôn, truyền thống.	Thành phố, công nghiệp, hiện đại.

2.7. Giai cấp xã hội/giai tầng xã hội

2.7.1. Định nghĩa

Là tập hợp cá nhân có đặc trưng kinh tế và văn hóa chung. Giai cấp gắn với sự đóng kín, ít di động; Giai tầng gắn với sự mở và di động xã hội mạnh mẽ.

2.7.2. Tiếp cận của các nhà kinh điển

- Karl Marx: Phân chia xã hội thành hai giai cấp đối kháng (Tư sản và Vô sản) dựa trên sở hữu tư liệu sản xuất. Đấu tranh giai cấp là động lực phát triển lịch sử. Ông nhấn mạnh vào ý thức giai cấp để biến giai cấp từ tự thân thành một lực lượng chính trị.
- Tocqueville: Ngược lại với Marx, ông cho rằng trong nền dân chủ, giai tầng trung lưu sẽ mở rộng, di động xã hội diễn ra thuận lợi làm hạn chế sự khép kín của các giai cấp.

Chú ý phân biệt: Hiện nay, thuật ngữ "Giai tầng" thường được dùng phổ biến hơn vì nó hàm chứa sự dịch chuyển vị trí xã hội của cá nhân trong bối cảnh hiện đại nhanh chóng.