Kiến thức cơ bản chương 4 - Xã Hội Học Đại Cương HCE

IV.1. Xã hội hoá là gì?

• Xã hội hóa là quá trình mà cá nhân tiếp nhận tri thức, giá trị, chuẩn mực, kỹ năng, vai trò và hành vi để hòa nhập vào đời sống xã hội.
• Quá trình này giúp cá nhân hình thành nhân cách, bản sắc xã hội, và khả năng giao tiếp – hành động xã hội.
• Tính chất:
  • Diễn ra liên tục, suốt đời.
  • Gắn liền với môi trường sống: gia đình, nhà trường, nhóm bạn bè, xã hội.
  • Là sự kết hợp giữa đồng hoá và khác biệt hoá.
  • Có thể tích cực (tiếp nhận giá trị xã hội) hoặc tiêu cực (tiếp nhận hành vi lệch chuẩn).
• Vai trò:
  • Xây dựng nhân cách con người.
  • Bảo tồn và truyền bá văn hóa.
  • Góp phần ổn định và phát triển xã hội.

IV.2. Mục tiêu của xã hội hoá

1. Giúp cá nhân thích nghi với xã hội:
   • Hiểu các giá trị, chuẩn mực, quy tắc hành xử.
   • Hành xử phù hợp với kỳ vọng xã hội.
2. Phát triển nhân cách và bản sắc cá nhân:
   • Không đơn thuần sao chép xã hội, mà là sự phát triển cá thể độc đáo trong khuôn khổ xã hội.
   • Cá nhân vừa hội nhập, vừa khẳng định “cái tôi”.
3. Tái sản xuất xã hội:
   • Duy trì sự tiếp nối giữa các thế hệ.
   • Truyền bá văn hóa, tái tạo cơ cấu xã hội.

IV.3. Quá trình xã hội hoá

1. Các giai đoạn

• Xã hội hoá sơ cấp:
  • Diễn ra trong giai đoạn đầu đời.
  • Gia đình là môi trường chính.
  • Gắn liền với học nói, học cư xử, nhận biết vai trò giới tính, tôn giáo, đạo đức...
• Xã hội hoá thứ cấp:
  • Diễn ra sau giai đoạn sơ cấp.
  • Diễn ra ở trường học, nhóm bạn, công sở, cộng đồng...
  • Cung cấp kỹ năng nghề nghiệp, hành vi giao tiếp xã hội mở rộng.

2. Các hình thức xã hội hóa đặc biệt

• Tái xã hội hoá: cá nhân học lại các khuôn mẫu hành vi mới, phù hợp với hoàn cảnh mới (ví dụ: người đi tù trở lại cộng đồng).
• Chống xã hội hoá: cá nhân tiếp thu các giá trị và hành vi đi ngược lại chuẩn mực chung của xã hội (ví dụ: băng nhóm xã hội đen).

IV.4. Các nhân tố của xã hội hoá

1. Gia đình:
   • Là môi trường xã hội hóa đầu tiên và có ảnh hưởng sâu sắc nhất.
   • Truyền đạt ngôn ngữ, chuẩn mực đạo đức, thói quen sinh hoạt.
   • Tác động mạnh mẽ đến cảm xúc và tình cảm.
2. Nhà trường:
   • Truyền thụ kiến thức khoa học, kỹ năng xã hội, và giá trị đạo đức.
   • Đào tạo công dân có năng lực và trách nhiệm.
3. Nhóm bạn bè đồng đẳng:
   • Ảnh hưởng đến lối sống, cách ăn mặc, giao tiếp, thị hiếu văn hóa...
   • Thúc đẩy quá trình tự ý thức và xác định bản sắc cá nhân.
4. Phương tiện truyền thông đại chúng:
   • Bao gồm: sách báo, tivi, internet, mạng xã hội...
   • Phổ biến tri thức, giá trị văn hóa, khuôn mẫu hành vi.
   • Vừa là công cụ giáo dục, vừa tiềm ẩn rủi ro lệch chuẩn (nếu nội dung tiêu cực).
5. Tổ chức xã hội và tôn giáo:
   • Định hướng hành vi theo giá trị đạo đức, tín ngưỡng.
   • Là môi trường rèn luyện trách nhiệm cộng đồng và lòng vị tha.

IV.5. Xã hội hoá và tương tác xã hội

• Tương tác xã hội là quá trình con người hành động và phản ứng qua lại trong mối quan hệ xã hội.
• Là nền tảng để xã hội hóa diễn ra: không có tương tác thì cá nhân không tiếp thu được giá trị xã hội.

Các hình thức tương tác:

1. Hợp tác: phối hợp vì mục tiêu chung (ví dụ: làm nhóm, xây dựng tập thể).
2. Cạnh tranh: đối đầu trong khuôn khổ luật lệ (thi đua, học tập).
3. Xung đột: xảy ra khi có đối lập về quyền lợi, niềm tin.
4. Điều chỉnh – thích nghi: cá nhân tự thay đổi để hòa nhập.
5. Đồng hoá – dị hoá:
   • Đồng hóa: tiếp nhận hoàn toàn giá trị xã hội mới.
   • Dị hoá: giữ gìn sự khác biệt khi tiếp xúc với xã hội mới.

• Như vậy, tương tác là cơ chế vận hành của xã hội hoá và là động lực của tiến bộ xã hội.