1. Bản chất và chức năng

Tâm lý là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan. Cùng một sự vật nhưng mỗi người lại có cảm nhận khác biệt tùy vào vốn sống cá nhân.

• Phản ánh hiện thực

  Hiện thực khách quan là nguồn gốc và nội dung của mọi hiện tượng tâm lý. Không có tác động từ thế giới bên ngoài thì không có tâm lý.

• Bản chất xã hội

  Tâm lý biến đổi theo sự phát triển của lịch sử cá nhân và dân tộc. Nó là sản phẩm của hoạt động và giao tiếp xã hội.

Tâm lý người không hoàn toàn bẩm sinh hay do di truyền quyết định. Các mối quan hệ xã hội mới là môi trường nhào nặn nên thế giới tinh thần.

Chức năng chính của tâm lý là định hướng hoạt động thông qua mục đích. Nó cũng tham gia điều khiển và điều chỉnh hành vi cho phù hợp với hoàn cảnh thực tế.

2. Phân loại hiện tượng tâm lý

Dựa vào thời gian tồn tại, tâm lý con người được chia thành ba nhóm chính. Mỗi nhóm có mức độ ổn định và vai trò khác nhau trong đời sống.

Thuộc tính tâm lý là yếu tố cốt lõi tạo nên nhân cách, chúng chi phối mạnh mẽ toàn bộ các quá trình và trạng thái tâm lý khác.

1. Hoạt động nhận thức

Nhận thức là quá trình phản ánh hiện thực khách quan vào não bộ. Tiến trình này diễn ra liên tục qua hai mức độ từ thấp lên cao.

a) Nhận thức cảm tính

Đây là cánh cửa đầu tiên giúp con người tiếp xúc với thế giới. Nó phản ánh trực tiếp những gì đang diễn ra trước mắt ngay tại thời điểm đó.

• Cảm giác: phản ánh riêng lẻ từng thuộc tính bề ngoài → hoạt động theo quy luật ngưỡng cảm giác và sự thích ứng.
• Tri giác: phản ánh trọn vẹn các thuộc tính bề ngoài → mang tính đối tượng, tính lựa chọn và tính ổn định.

Ví dụ, khi nếm một quả chanh, vị chua là cảm giác. Sự tổng hợp vị chua, màu xanh, mùi thơm để nhận ra quả chanh chính là tri giác.

b) Nhận thức lý tính

Khi cần giải quyết những vấn đề phức tạp, con người bắt buộc phải dùng đến nhận thức lý tính. Mức độ này giúp tìm ra quy luật ẩn sâu bên trong sự vật.

• Tư duy: quá trình phản ánh thuộc tính bản chất → luôn gắn với hoàn cảnh có vấn đề và mang tính gián tiếp.
• Tưởng tượng: tạo ra hình ảnh mới trên cơ sở biểu tượng cũ → nảy sinh khi hoàn cảnh thiếu dữ liệu thực tế.

Một học sinh giải toán hình học không thể chỉ dùng mắt nhìn hình vẽ để đoán đáp án. Việc vận dụng các định lý để suy luận chính là hoạt động tư duy.

c) Trí nhớ

Trí nhớ là bước chuyển tiếp quan trọng kết nối giữa nhận thức cảm tính và lý tính. Nó diễn ra theo một trình tự sinh học nghiêm ngặt.

1. Ghi nhớ: tiếp nhận thông tin và lưu trữ vào vỏ não.
2. Gìn giữ: củng cố thông tin để không bị phai mờ theo thời gian.
3. Tái hiện: làm sống lại những thông tin đã lưu trữ khi cần thiết.
4. Quên: không tái hiện được thông tin ở một thời điểm cụ thể.

Quên không phải là mất hoàn toàn dấu vết thông tin trong não bộ. Đó chỉ là hiện tượng ức chế tạm thời khiến ta không làm sống lại được thông tin đúng lúc.

Đề thi thường hỏi cách chống quên hiệu quả nhất. Đáp án chuẩn luôn là việc phải tiến hành ôn tập ngay sau khi vừa ghi nhớ xong.

2. Tình cảm và các quy luật

Tình cảm là thái độ rung cảm đối với những sự vật, hiện tượng xung quanh. Chúng luôn gắn liền với hệ thống nhu cầu và động cơ của con người.

• Thích ứng: một cảm xúc lặp lại nhiều lần sẽ dần bị suy yếu và chai sạn.
• Tương phản: tình cảm này xuất hiện làm tăng cường độ của tình cảm kia → sau nỗi buồn, niềm vui trở nên sâu sắc hơn.
• Pha trộn: hai tình cảm đối cực cùng tồn tại về một đối tượng → cảm giác vừa giận vừa thương một người.
• Di chuyển: cảm xúc từ đối tượng này chuyển sang đối tượng khác → hiện tượng giận cá chém thớt trong dân gian.
• Lây lan: hiện tượng cảm xúc lan truyền mạnh mẽ trong tập thể → vui lây, buồn lây.

Tình cảm phức tạp không tự nhiên sinh ra từ hư không. Nó được hình thành vững chắc thông qua việc tổng hợp nhiều xúc cảm cùng loại diễn ra lặp đi lặp lại.

3. Ý chí và các phẩm chất

Ý chí là mặt năng động nhất của ý thức con người. Nó thể hiện qua năng lực thực hiện hành động có mục đích và nỗ lực vượt qua trở ngại.

• Tính mục đích

  Biết đề ra mục tiêu sống rõ ràng và điều chỉnh mọi hành vi tuân theo mục tiêu đó.

• Tính độc lập

  Ra quyết định dựa trên niềm tin riêng, không dễ bị người khác ám thị hay lung lay.

• Tính quyết đoán

  Ra quyết định kịp thời, dứt khoát trên cơ sở đã cân nhắc và tính toán kỹ lưỡng.

• Tính kiên cường

  Duy trì nỗ lực lâu dài để đạt mục tiêu bất chấp mọi khó khăn cản bước.

• Tính dũng cảm

  Sẵn sàng vươn tới mục đích ngay cả khi phải đối mặt với nguy hiểm, rủi ro.

• Tính tự chủ

  Làm chủ được bản thân, biết kìm hãm các hành động bột phát thiếu suy nghĩ.

Một người có cường độ nỗ lực mạnh mẽ thì được coi là có ý chí chân chính. Ý chí này điều khiển hành động của con người đi theo một kế hoạch đã định trước.

Ý chí chân chính phải luôn đi kèm với nội dung đạo đức tốt đẹp, tuyệt đối không hướng sức mạnh tinh thần vào những mục đích xấu.